پنج شنبه گذشته خبر نخست روز اختصاص يافت به بيانيه جمعي از فعالين دانشجويي خارج از كشور كه ضمن اعتراض به احكام صادره عليه چهره هاي سرشناس جنبش دانشجويي، هم كلاسي هاي خود در داخل را به ادامه اعتراضات مسالمت آميز تشويق می کردند. امضا كنندگان این بیانیه که نام "خاشاك" را براي خود برگزيده اند، جملگي پيش از آنكه به اضطرار يا اختيار كشور را ترك كنند از كنش گران جنبش دانشجويي به شمار مي آمدند. يكي از امضا كنندگان اين نامه علي هنري،پژوهش گر كنش هاي جمعي و دانشجوي مقطع كارشناسي ارشد رشته جامعه شناسي در دانشگاه "گرونيگان" هلند است كه در مصاحبه با روز در مورد این بيانيه توضیحات بیشتری داده است. وی ضمن تاکیدبر اینکه "مبارزه غير خشونت آميز را باور داريم" می گوید: "جنبش سبز تبلور خواست های عمومی و ملی دانشجویان است."
این مصاحبه درپی می آید.
به عنوان پرسش نخست مايلم بدانم آن دسته از فعالان دانشجويي خارج شده از کشور كه بيانيه هفته گذشته را امضا كردند، چگونه يكديگر را براي قرار گرفتن در تشكلي با عنوان "خاشاك" يافته اند؟
امضاکنندگان نامه به دلیل سابقه فعالیت های دانشجویی، سیاسی و مدنی در داخل کشور، عموما با یکدیگر آشنا و در ارتباط بوده اند، ضمن آنکه ادامه این فعالیت ها در خارج از کشور نیز این روابط را به نوعی حفظ کرده است. بدین ترتیب یافتن این افراد کار دشواری نبود. اما درباره اینکه گروهی را تشکیل داده باشند یا درصدد تشکیل گروهی باشند باید گفت کنش جمعی یک عده در چنین شرایطی تنها به داشتن هدف مشترک و توافق بر نوع کنش مشروط است؛ که در انتشار این بیانیه، اجماع بر سر حداقل اشتراکات هدف مشترک را بسادگی رقم زد و بر سر نوع اعتراض که انتشار نامه سرگشاده بود نیز توافق وجود داشت.
انگيزه اصلي فعالين دانشجويي خارج از كشور از نگارش اين نامه چه بود؟
همانطور که در بیانیه نیز ذکر شده دغدغه اصلی این جمع که منجر به انتشار این بیانیه شد وضعیت فعالان دانشجویی و در کل فعالیت دانشجویی در کشور است. این جمع که خود از فعالان سابق دانشجویی بوده اند و اکنون نیز هرکدام به نحوی تحولات کشور را دنبال می کنند و به انواع مختلف تلاش دارند مشارکت و سهمی در آن داشته باشند، بر این باورند که انتقال تجربه هایشان می تواند کمکی به فعالیت های دانشجویی در داخل کشور باشد.
وجه بارز این بيانيه اصرار بر مدني و مسالمت آميز بودن اعتراضات دانشجويان و همچنين پرهيز از خشونت در مواجهه با سركوب هايي كه از سوي دولت انجام مي شود، بود. اين در حالي است كه بعد از انتخابات 22 خرداد تا امروز، حداقل در كنش هاي دانشجويي شاهد تمايل جنبش دانشجويي به خشونت ورزي نبوده ايم. پرسش اين است كه تاكيدي كه اين بيانيه بر مبارزه ضد خشونت دارد آيا صرفا نوعي يادآوري براي ادامه مبارزه غيرخشونت آميز است يا اينكه امضا كنندگان داراي اين تحليل هستند كه جنبش كنوني از قابليت غلتيدن به دامن خشونت گرايي برخوردار است؟
بحثی که فعالان دانشجویی سابق بیان کرده اند فقط یک وجهش به خشونت مرتبط است، وجه دیگر نگرانی از وضعیت انفعال و یاس است. امضا کنندگان این نامه بر این باورند در صورتی که حکومت با تشدید سرکوب و استفاده از قدرت فراقانونی، تلاش کند راه های اعتراض مسالمت آمیز و دست یابی به خواست های مردمی را ببند، دو مواجهه از سوی جامعه و نخبگان آن قابل تصور است: یک، خروج از جنبش و انفعال؛اتفاقی بود که در اوایل دهه هشتاد شاهد ان بودیم و جامعه از پیگیری خواست های عمومی به سوی مشغولیت های شخصی روی آورد.دو، پیگیری خواست ها از طرق غیرمسالمت آمیز و غیر عقلانی. از یک سو برای آنکه تداوم اعتراضات، که ما بر آن باوریم در نهایت حکومت را به کرنش واخواهد داشت، جای خود را به خروج و انفعال ندهد، نیاز است راه هایی برای ادامه اعتراض های موثر یافت و از سوی دیگر برای آنکه جنبش به سوی خشونت کشیده نشود، نیاز است هنجار اجتماعی به نفع عدم خشونت تقویت شود. در این بیانیه این هر دو وجه مورد توجه قرار گرفته است.
در ماه هاي اخير سير صعودي سركوب دولتي عليه فعالين دانشجويي قابل مشاهده بوده است. در بخشي از اين بيانيه بر افزايش "انگيزه مشاركت سياسي" دانشجويان با وجود بالا رفتن «هزينه» فعاليت هاي سياسي تاكيد شده است. اين امر چگونه قابل توجيه است در حالي كه ظاهرا نبايد نسبت مثبت مستقيمي ميان اين دو وجود داشته باشد؟
این امر زمانی قابل توجیه است که ما سرکوب و هزینه فعالیت سیاسی را جدا از هم در نظر بگیریم. در عمل هم این دو هرچند غالبا و نه همیشه با یکدیگر در ارتباطند ولی اثرات متفاوتی بر مشارکت سیاسی دارند. شدیدتر شدن سرکوب، هزینه فعالیت سیاسی را افزایش می دهد و به تبع آن مشارکت را دشوارتر می کند. ولی آشکار شدن سرکوب و ظلم، میل به تغییر و دستیابی به دموکراسی یا خواست حکومتی عادل، یا دانشگاهی آزاد را افزایش خواهد داد.
يعني قصد داريد بگوييد بروز سركوب از سوي حاكميت،باعث افزايش همان چيزي مي شود كه از آن تحت عنوان "انگيزه اخلاقي" براي مشاركت سياسي ياد مي شود؟
درست است، سرکوب حکومتی، به ویژه در جایی که در مقابل رفتارهای مسالمت آمیز اعمال می شود و توجیه ناپذیرتر است، هنجار به نفع مشارکت در جنبش اعتراضی را بالا می برد و همه این ها بعلاوه انگیزه اخلاقی که سرکوب ایجاد می کند، انگیزه مشارکت در فرد را افزایش خواهد داد. هزینه فعالیت سیاسی با تغییر شیوه های مشارکت می تواند کاهش پیدا کند ولی اثر سرکوب بر جای خود خواهد ماند. برای نمونه کسانی که با تحریم اس ام اس در جنبش سبز مشارکت می کنند، احکام ناعادلانه بیشتر حکومتی تغییری در هزینه فعالیت سیاسی آن ها ایجاد نخواهد کرد، اما انگیزه آن ها را افزایش خواهد داد.
جذابيت اصلي اين بيانيه براي من همان نگاه "ضد خشونت" دانشجويان مقيم خارج از كشور است، آن هم در شرايطي كه به ويژه پس از عاشورا افراد و گروه هاي سياسي بيرون از كشور بودند كه بر مقابله به مثل با حكومت با روش هاي خشونت آميزتاكيد داشتند. آيا ادعاي درستي است اگر بگويم مخاطب ثانويه اين بيانيه مي تواند آن بخش هايي از اپوزیسيون خارج از كشور باشد كه نسخه مبارزه خشونت آميز را براي جنبش دانشجويي به طور خاص و جنبش سبز به طور عام تجويز مي كند؟
این بیانیه خطاب به جنبش دانشجویی و جامعه دانشجویی داخل کشور نوشته شده است اما عمومی و رسانه ای بودن آن مسلما می تواند در جهت تقویت رویکردی که امضاکنندگان بیانیه داشته اند در حوزه عمومی موثر باشد. به هر حال دیدگاه های گوناگون مجال بروز باید بیابند و از این دست گفت و گو ها و انباشت آگاهی ها نتیجه ای عاید شود. ما به عنوان کسانی که سال ها در داخل کشور به فعالیت سیاسی، مدنی مشغول بوده ایم، باور داریم ادامه مبارزه مدنی مسالمت آمیز راه تداوم و پیشروی جنبش سبز و جنبش دانشجویی است؛ و تلاش میکنیم به سهم خود منطقی برای ادعای خود ارائه دهیم و راهی برای آن جستجو کنیم. انتظار هم داریم که کسانی که راه های غیرمسالمت آمیز برای رسیدن به خواست ها ارائه می دهند، تنها به مقصد آرمانی و نفی اکنون بسنده نکنند و مسیر را هم روشن نشان دهند و حداقل چند گام پیش روی مسیر خود را با نوجه به موانع و امکانات معرفی کنند.
این خواست ها که بر آن تاکید می کنید چیست؟
خواست ها در سه سطح عمده می تواند باشد. یک سطح دانشگاهی، مثل خواست آکادمی آزاد، انتخابی بودن روسای دانشگاه ها، آزاد بودن نشریات دانشجویی و کلا خواست هایی که برآورده شدنشان به دانشگاهی دموکراتیک منجر می شود. سطح دوم خواست هایی است که از تضاد بین سبک زندگی یک جوان دانشجو و ایدئولوژی حاکم که به عنوان ابزار سلطه دراختیار حکومت است نشات می گیرد و در سه سطح سیاسی حق طلبی و حساسیت اجتماعی، دانشجو را با جنبش سیاسی عمومی تر جامعه همگام و همراه می کند. هم اکنون جنبش سبز تبلور خواست های عمومی و ملی دانشجویان است.
بيانيه مذكور بر تلاش بیشتر در راه ساختن "شبکه های جدید اجتماعی" در "درون و بیرون" دانشگاه ها و "پیوند خوردن" با دیگر جنبش های اجتماعی و توده های دانشجویی تاكيد دارد. از سازوكار هاي موجود براي ايجاد پيوند ميان جنبش دانشجويي و با ديگر جنبش هاي اجتماعي سخن بگوييد. شبكه هاي جديدی كه در اين بيانيه مورد تاكيد واقع شده است چيست و چگونه ايجاد مي شوند؟
یکی از نگرانی ها درخصوص جنبش دانشجویی جدا شدن از جامعه دانشجویی و همچنین کل جامعه است. جنبش دانشجویی نباید تافته ای جدا بافته از جامعه دانشجویی و اجتماع باشد و نمی تواند باشد. برای اجتناب از جداماندن جنبش دانشجویی از جامعه دانشجویی باید این جنبش خواست های آن گروهی را که نمایندگی می کند، یعنی دانشجویان، را هیچگاه از برنامه اصلی خود خارج نکند و این جز با ارتباط محکم و مداوم و دموکراتیک با بدنه میسر نخواهد شد. بخشی از نقش شبکه های اجتماعی متنوع و وسیع، فراهم کردن مکانیزمی است برای این ارتباط. شبکه های شخصی متنوع در دانشگاه ها می تواند گروه های مختلف اجتماعی را در یک شبکه بزرگتر اجتماعی قرار دهد وبدین ترتیب این درآمیختگی می تواند سهم بزرگی در هرچه بیشتر رساندن پیام جنبش دانشجویی به جامعه دانشجویی و ایجاد انگیزه مشارکت در جنبش دانشجویی داشته باشد. به علاوه این ارتباط ها باتوجه به آنکه دانشجویان از طبقات، قومیت ها، ادیان و مذاهب متفاوت هستند می توانند در مجموع لینک های ارتباطی گروه های مختلف اجتماعی باشند. ارتباط با جنبش های دیگر نیز برای تقویت از طریق همکاری های مشترک و تشریک تجربیات اهمیت دارد؛ اصولا این جنبش ها هریک به سهم خود با تمرین و تکرار مشارکت در کنش های جمعی، آگاهی رسانی، برقراری ارتباط و گفت و گو با جامعه، سطح مسئولیت پذیری نسبت به مسائل عمومی در جامعه را افزایش می دهند.
نيروهاي دموكراسي خواه داخلي استقبال وسيعي از بيانيه "خاشاك" كرده اند؛ بر این اساس پرسش پاياني ام درباره نگاه شما به كنش ها و فعالیت هاي آتي "خاشاك" است.
اگر این جمع بخواهد متشکل و تبدیل به سازمانی سیاسی یا مدنی شود، نیاز به پیش زمینه ها و پیش شرط هایی دارد که از آن جمله همسویی در رویکرد، خط مشی و تحلیل است. بنابراین ادامه کنش های جمعی این گروه به همین ترتیب بسیار محتمل است، اما برای تبدیل شدن به یک تشکل راه کوتاهی پیش رو ندارد.
