رسانه ♦ چهار فصل
اميد حبيبينيا omidha@gmail.com - پنجشنبه 26 اردیبهشت 1387 [2008.05.15]
هفدهم مه (جمعه سوم خرداد)، روز جهاني ارتباطات راه دور و جامعه اطلاعاتي است، روزي که بهانه مناسبي براي پژوهشگران است تا شاخص هاي ارتباطاتي و وضعيت ارتباطات در کشورهاي مختلف را مورد بررسي قرار دهند، به همين مناسبت نگاهي گذرا به وضعيت ارتباطات در ايران انداخته ايم...
به بهانه روز جهاني ارتباطات
نگاهي به شاخص هاي ارتباطات در ايران
زيرساخت هاي ارتباطات در ايران
بودجه تخصيص يافته براي پژوهش در زمينه ارتباطات و توسعه شبکه هاي ارتباطاتي و رسانه ها در لايحه بودجه سال 1387 دولت احمدي نژاد در مجموع کمتر از ده درصد بودجه کل کشور است اين درحالي است که بخش عمده اي از اين بودجه به صدا و سيما اختصاص يافته است که از طريق جذب آگهي هاي بازرگاني اغلب هزينه هاي جاري خود را تامين مي کند.
از آنجا که بودجه تحقيقاتي ويژه اي در لايحه فوق براي معدود مراکز دولتي تحقيقات رسانه اي کشور در نظر گرفته نشده و بخشي از بودجه ساليانه مصوب دستگاه هاي ذيربط به اين مراکز ( مرکز تحقيقات صدا و سيما، مرکز مطالعات رسانه ها و...) اختصاص مي يابد، مي توان پيش بيني کرد که اين ميزان کمتر از شش درصد خواهد بود.
ايران از نظر توسعه شاخص هاي ارتباطي در جهان در مقايسه با اغلب کشورهاي همسايه جنوبي از وضعيت بدتري برخوردار است و از نظر آزادي رسانه ها از آخر در رتبه هاي نخست بدترين کشورها محسوب شده است.
دولت الکترونيک
لايحه دولت الکترونيک که در دور دوم رياست جمهوري خاتمي آماده شد، چند سالي است در همان دفتر خاک مي خورد و همچون بسياري از لايحه ها و طرح هاي مرتبط با ارتباطات در صف بررسي چند ساله قرار گرفته است.
ايران در زمينه بهره گيري از دولت الکترونيک در ميان کشورهاي جهان در سال 2006 در رتبه 108 بود که در اين زمينه از بسياري از همسايگان خود و کشورهاي آسيايي عقب مانده تر به شمار مي رود.
زيرساخت هاي اينترنت و ارتباطات در کشور هنوز در مرحله بدوي است و امکان بهره وري همگاني از خدمات اصلي ارتباطي مانند پرداخت ماليات، خريد و فروش آن لاين و يا مشارکت اجتماعي در مباحث سياسي و اجتماعي و تعامل دو سويه به وجود نيامده است.
مخابرات
در حالي که ايران در زمينه فناوري اطلاعات و ارتباطات در مقايسه با کشورهاي درحال توسعه از وضعيت مناسبي برخوردار نيست در زمينه توسعه خدمات پايه مخابراتي و ضريب نفوذ تلفن همراه از وضعيت بهتري برخوردار است، آخرين آمار وزارت ارتباطات حاکي از ضريب نفوذ هشتاد درصدي تلفن همراه در کشور است که شمار مشترکان آن را به بيش از 20 ميليون نفر رسانده است با اين حال هنوز شمار خطوط تلفن ثابت کشور رشد زيادي نکرده است و از هر دو ايراني يک نفر به خط تلفن ثابت دسترسي دارد و هر چهار ايراني يک نفر به تلفن ثابت.
ايران در زمينه گسترش خط تلفن همراه در ميان کشورهاي جهان در رتبه 99 قرار داشته است که به نظر مي رسد با توجه به تقاضاي بازار اين رتبه به سرعت در حال بهبود است.
با اين حال خدمات جانبي مخابراتي و سرويس هاي مرتبط همچنان در مراحل ابتدايي قرار دارند. استفاده از اينترنت و شبکه هاي راديويي و تلويزيوني براي موبايل به تازگي و به شکل بسيار محدودي آغاز شده است و شرکت هاي خصوصي توان رقابت با شرکت هاي دولتي را در اين زمينه ندارند.
راديو
وجود ده شبکه سراسري راديويي و دهها شبکه محلي راديويي در ايران با وجود مخاطب محدود راديو ( که در آخرين نظرسنجي ها کمتر از پنج درصد بوده است) نشان از رشد راديو در کشور است با اين حال به دليل حکومتي بودن اين رسانه و محدوديتهاي مذهبي، سياسي و فرهنگي که بر آن اعمال مي شود از توان و انگيزش لازم براي جذب مخاطبان گسترده بازمانده است.
ايران در زمينه کميت شبکه هاي راديويي از اغلب کشورهاي همسايه خود وضعيت بهتري دارد ولي در زمينه کيفيت و ميزان استقلال و خصوصي سازي قابل مقايسه با کشورهايي چون افغانستان، پاکستان، امارات و ترکيه که دهها شبکه خصوصي مستقل راديويي در آنها مشغول فعاليت هستند، نيست.
براساس تفسير به عمل آمده از قانون اساسي فعاليت شبکه هاي راديويي و تلويزيوني خصوصي ممنوع اعلام شده است.
تلويزيون
هشت شبکه سراسري تلويزيوني در ايران به فعاليت مشغول هستند که همگي از نظر سياست گزاري، تدارکات و مديريت تابع يک مرکز هستند.
مخاطبان تلويزيون در ايران بنا بر نظرسنجي اخير مرکز تحقيقات صدا و سيما بالغ بر شصت درصد اعلام شده اند، اين ميزان معمولا به عنوان ميزان مخاطبان شبکه هاي تلويزيوني داخلي در نظر گرفته مي شود، اما بنا بر نظرسنجي هاي سال هاي گذشته مجموع بينندگان تلويزيون در ايران بيش از نود درصد بوده است.
ايران همچنين دهها شبکه محلي تلويزيوني نيز دارد که در ساعاتي از روز بر روي کانال اختصاصي به پخش برنامه مي پردازند و از اين نظر از وضعيت ممتازي در برابر برخي از کشورهاي همسايه برخوردار است اما به دليل فقدان شبکه هاي خصوصي و مستقل تقريبا از همه کشورهاي همسايه خود وضعيت بدتري دارد.
سينما
در حالي که گفته مي شود رفتن به سينما از گروه عادات رسانه اي اغلب خانواده هاي ايراني خارج شده است اما آمارها حاکي از توليد بيش از پنجاه فيلم سينمايي بلند در سال در ايران است که از اين نظر وضعيت بهتري نسبت به بسياري از کشورهاي آسيايي و آفريقايي دارد. اما در اغلب موارد متوسط ميزان فروش فيلم در ايران در اکران سينمايي آن به زحمت تهيه کنندگان را به سود مي رساند، تهيه کنندگان ايراني نيز مانند اغلب رسانه هاي ديگر محتاج حمايت دولتي هستند.
آخرين آمارهاي موجود نشانگر آن است که هر خانواده ايراني بطور متوسط در سال فقط سه بار به سينما مي رود که در مقايسه با ده سال پيش که اين ميزان چهار بار در سال بود، وضعيت سينما در ايران و دخالت هاي آشکار که با دهها آيين نامه و بخشنامه نمود پيدا مي کند وخيم تر شده است.
ورود غيرقانوني فيلم هاي در حال اکران يا در نوبت اکران به بازار زيرزميني ويدئويي نيز بر وخامت اوضاع سينماي ايران افزوده است، اما به نظر مي رسد بيش از همه اين وخامت ريشه در کيفيت و ساختار دولتي داشتن سينما و رسانه نبودن آن به معناي واقعي داشته باشد.
تعداد سينماهاي کشور و ميزان صندلي هاي سينما نيز متناسب با جمعيت نيست، در حالي که اين ميزان در شهرهاي بزرگ ايران پيش از انقلاب 57 يک صندلي در برابر هر هفت هزار نفر بود ميزان صندلي هاي سينما در همين شهرها اکنون به يک صندلي در برابر هر بيست هزار نفر تقليل يافته است.
ويدئو
در حالي که بازار دولتي ويدئو در ايران از همان ابتدا با بي اعتنايي مشتريان کساد بود، بازار زيرزميني اين رسانه به موهبت سانسور و منع تفريحات ديگر از رونق بسياري برخوردار است به گونه اي که حجم نقدينگي آن حداقل دو برابر حجم سرمايه در گردش سينماي دولتي ايران برآورد مي شود (حبيبي نيا، 1380، فيلم).
با ورود دستگاه هاي پخش دي وي دي به کشور روند رشد اين بازار پر تحرک در کشور شتاب يافت، ورود محصولات پورنوي ساخت داخل کشور و فيلم هاي اکران نشده يا در حال اکران ايراني يکي ديگر از عوامل رونق و گسترش چشمگير اين بازار در چند سال اخير بوده است.
با اين حال اغلب فيلم هاي ويدئويي که در اين بازار به مشتريان عرضه مي شوند فيلم هاي هاليوودي هستند که برخي از آنها نيز زيرنويس فارسي دارند.
براساس برخي از برآوردهاي محدود گفته مي شود که هر خانواده شهر نشين ايراني هفته اي حداقل سه ويدئو غيرمجاز کرايه مي کند.
اينترنت
با اينکه ايران از نظر ضريب نفوذ اينترنت در بين کشورهاي جهان رتبه بالايي دارد اما سرعت گسترش اينترنت در اين کشور بيش از آنکه به تسهيلات و سياست هاي دولتي ربط داشته باشد به تقاضاي مخاطبان براي بهره وري از رسانه تازه اي براي دستيابي به اطلاعات، سرگرمي و ارتباطات فردي و اجتماعي مرتبط مي شود.
ميزان کاربران اينترنت در ايران نزديک به نوزده ميليون نفر اعلام شده است که گفته مي شود اين ميزان به زودي به مرز بيست ميليون نفر خواهد رسيد که با توجه به جمعيت جوان کشور هنوز مي توان گفت از هر سه جوان ايراني تنها يک نفر به اينترنت دسترسي دارد. در همين حال گسترش اينترنت در شهرهاي بزرگ محدود مانده است و شهرهاي متوسط و کوچک و يا روستاها در اغلب موارد از آن محروم مانده اند.
سرعت و کيفيت ارائه اينترنت در ايران يکي از بدترين ها در جهان است، در حالي که سرعت اينترنت در اغلب کشورهاي همسايه ايران بطور متوسط يک مگابيت در ثانيه است، سرعت معمول اينترنت در ايران حداقل بيست برابر کمتر از آنها است.
فيلتر کردن ميليون ها سايت و وبلاگ نيز سبب شده است تا ايران در رقابتي تنگاتنگ با چين بدنام ترين کشور جهان در زمينه سانسور اينترنت لقب بگيرد.
روزنامه ها
شمار روزنامه هاي سراسري کشور بيش از بيست مورد ذکر شده است که در مجموع تيراژي در حدود يک ميليون و صد هزار نسخه دارند، با اين حال عمده اين تيراژ روزانه مربوط به سه روزنامه دولتي همشهري، ايران و جام جم است، روزنامه هاي حکومتي ديگر نظير اطلاعات، کيهان، رسالت، جمهوري اسلامي و خراسان بيشترين تيراژ را دارند.
ساير روزنامه هاي موجود نيز به نوعي به دستگاه حکومتي و رايانه هاي مستقيم دولتي وابسته هستند.
پايين بودن تيراژ روزنامه ها در کشوري که بيش از شصت درصد جمعيتش جوان با بيش از چهل درصد تحصيلات دانشگاهي دارد نشانه اصلي از ميزان سانسور و کنترل بر روزنامه ها است.
اين در حالي است که عمر متوسط برخي از روزنامه هايي که به جناح غالب وابسته نيستند کمتر از شش ماه بوده است، ايران در زمينه، دستگيري، ترور، سانسور و خفقان براي روزنامه نگاران و ميزان توقيف مطبوعات يکي از بدترين کشورهاي جهان است.
چاپ و نشر
در حالي که به دليل تشديد سانسور در حوزه نشر، ميزان کتابهاي منتشر شده در کشور به نسبت سالهاي پيش در پايين ترين سطح خود است، ناشران دولتي همچنان با چاپ کتابهاي مذهبي، سياسي و تاريخي به کار خود ادامه مي دهند.
با اين که در سال گذشته آمار مشخصي از ميزان نشر کتاب در کشور منتشر نشده است، اما گفته مي شود ميزان مطالعه کتاب ايراني به نسبت ساير کشورهاي جهان بسيار کمتر است.
متوسط تيراژ کتاب هاي ناشران خصوصي در ايران کمتر از سه هزار نسخه است با توجه به جمعيت مخاطبان بالقوه پنجاه ميليون نفري در کشور اين ميزان بسيار ناچيز و بدوي به نظر مي رسد.
اين در حالي است که صنعت نشر و توزيع در ايران همچنان در همان مراحل نخستين شکل گيري در دهه هاي چهل و پنجاه خورشيدي باقي مانده است.
رسانه هاي برون مرزي
هر چقدر وضعيت رسانه هاي داخلي و رسمي کشور وخيم به نظر مي رسد وضعيت رسانه هاي برون مرزي فارسي زبان عليرغم نوسانات ميزان تقاضاي بازار از رونق قابل ملاحظه اي برخوردار است.
تلويزيون ماهواره اي: هم اکنون نزديک به چهل تلويزيون ماهواره ايراني به پخش برنامه هاي بيست و چهار ساعته براي ايران و ايرانيان خارج از کشور بر روي ماهواره مي پردازند که تقريبا همگي آنها در آمريکا مستقر هستند.
اغلب اين شبکه هاي تلويزيوني داراي کيفيت نازل توليد و پخش هستند و تنها به پخش برنامه هاي سرگرم کننده و گفتگو مي پردازند، تنها شبکه دولتي موجود که سطح توليد آن به نسبت شبکه هاي لس آنجلسي و سلطنت طلب از وضعيت بهتري برخوردار است تلويزيون فارسي صداي آمريکا است که بيشتر در زمينه پخش برنامه هاي سياسي داخل استوديويي فعاليت مي کند و از جذابيت هاي لازم براي اغلب مخاطبان جوان برخوردار نيست.
در اواخر تابستان جاري يک شبکه تلويزيوني دولتي ديگر يعني شبکه تلويزيون فارسي بي بي سي آغاز به کار خواهد کرد، شبکه تلويزيون فارسي اتحاديه اروپا نيز در اواخر سال جاري وارد مرحله تدارکاتي خواهد شد.
انتظار مي رود که شمار شبکه هاي فارسي زبان تلويزيوني تا پايان سال 1387 به حدود پنجاه شبکه برسد، با اين حال يک نظرسنجي اخير حاکي است که اغلب بينندگان اين شبکه ها از محتوا و کيفيت توليد اين شبکه ها ناراضي هستند.
ميزان بينندگان تلويزيون ماهواره اي در ايران حدود پنجاه و پنج درصد برآورد شده است که در حال رقابت با شبکه هاي داخلي حکومتي است. با وجود ممنوعيت، هجوم ماموران براي جمع آوري آنتن هاي ماهواره اي يا ( در مواقع بحراني) ارسال پارازيت بر روي شبکه هاي تلويزيوني فارسي زبان، شمار بينندگان بالقوه تلويزيون ماهواره اي در ايران بسيار بيشتر از ميزان برآورد شده به نظر مي رسد و در اغلب شهرهاي بزرگ ايران از هر دو خانواده ايراني يکي مخاطب دائمي تلويزيون ماهواره اي است که تماشاي شبکه هاي فارسي زبان در کنار شبکه هاي ديگر بخشي از عادت رسانه اي آنها محسوب مي شود.
راديو: شمار راديوهاي اينترنتي که به فارسي برنامه پخش مي کنند سر به صدها راديو مي زند که اغلب راديوهاي سياسي در اروپا و راديوهاي سرگرم کننده و اطلاعاتي در کانادا و آمريکا مستقر هستند.
با اين حال شمار راديوهاي دولتي فارسي زبان برون مرزي حدود بيست راديو است که راديوهاي بي بي سي و فردا در اين ميان بيشترين ميزان شنونده را دارند.
اما گفته مي شود که مخاطبان راديوهاي برون مرزي در ايران در مواقع عادي هيچ گاه بيش از دو درصد از جامعه نبوده و متوسط سن آنها از متوسط سن جامعه بيشتر است. با اين حال راديو هنوز در ايران از اهميت بسياري براي اطلاع از اخبار روز دارد و در مواقع حساس توجه بسياري از مخاطبان بالقوه را جلب مي کند.
اينترنت: شمار سايت هاي فارسي زبان خبري سر به صدها سايت مي زند اما براساس آمار قابل اندازه گيري بر روي اينترنت مي توان دريافت که با وجود فيلتر شدن اين سايت ها، تارنماي رسانه هاي معتمد نظير بي بي سي بيشترين ميزان مخاطبان ايراني را دارد.
در حالي که رقابت رسانه هاي آلترناتيو در زمينه راديو و تلويزيون به دليل محدوديتهاي فني و مالي با رسانه هاي دولتي چندان ثمربخش نبوده است در زمينه سايت هاي خبري اينترنتي تنوع، گستردگي و تحرک بيشتري به چشم مي خورد.
جمع بندي
رسانه هاي ايران و شبکه ارتباطي در ايران در چالشي رو به گسترش با سياست هاي رسانه اي و فرهنگي حاکم قرار دارند که روز به روز شکاف ميان دولت و ملت و گرايش هاي گريز از مرکز را تشديد مي کنند.
در حالي که سياست هاي ارتباطي حاکميت مبتني بر عقب نگه داشتن بخشي از فناوري ارتباطات که مي تواند به توسعه فضاي سياسي، اجتماعي و فرهنگي کشور منجر شده و ابعاد توسعه اقتصادي را شتاب بخشد، استوار است، فناوري ارتباطات در اين زمينه از مجاري ديگري وارد کشور شده و نفوذ يافته است.
قابل پيش بيني است جمهوري اسلامي که يکي از بدنام ترين کشورهاي جهان در زمينه سياست هاي توتاليتر رسانه اي و فرهنگي است در آينده نزديک با بحران فرهنگي و رسانه اي گسترده تري براي روي گرداني از شبکه رسانه اي داخلي که مشروعيت و مقبوليت خود را از دست داده اند و تمايل بيشتر به رسانه هاي آلترناتيو و برون مرزي را تجربه کند.
