‏

تقدير چنين بود كه مرگ ناگهاني فريدون آدميت عزيز، همسر مهربان و به غايت باوفاي او و دوستداران ‏فراوانش در ايران و در سراسر دنيا را در اين نوروز، در غم و اندوه فراوان فرو برد. هر چند ناسپاسي‌هاي ‏گوناگون در كشور در بارة او روا داشتند ولي در عوض هزاران مردمان ايران‌دوست قدر خدمات علمي او را ‏دانستند و مي‌دانند كه آثار گرانبهاي اين متفكر استثنائي و پربار هميشه موجب تسلي خاطر آنان خواهد بود. ‏

فريدون آدميت پس از ختم تحصيلاتش در علوم سياسي به استخدام وزارت امور خارجه درآمد. در نخستين ‏مأموريتش عازم انگلستان شد و در حين خدمت رساله دكتري‌اش را راجع به مسائل سياسي، حقوقي و سوابق ‏تاريخي بحرين در دانشگاه لندن به پايان رساند. اين رساله در تاريخ 1955 در نيويورك به چاپ رسيد. در آن ‏دوران كه هنوز مسئلة بحرين چندان مورد توجه اولياي دولت نبود، اين تأليف بهترين سند حقانيت ادعاي ايران ‏راجع به اين جزيره و نشانة ايران دوستي او بود.‏

اولين تأليفي كه او در ايران منتشر كرد كتاب باارزشي بود در بارة «اميركبير و ايران». تا آن زمان خدمات ‏استثنائي اميركبير، اين صدراعظم وطن‌پرست و باتدبير، براي عموم شناخته شده نبود. من به ياد دارم جوانان ‏همسن من، يعني حدود 18 و 19 سال، وقتي مطالعة اين كتاب را به آخر مي‌رساندند، عشق به ايران زمين در ‏وجودشان شعله‌ور مي‌شد.‏

تأليف ديگر او در بارة خدمات و اصلاحات ميرزا حسين خان مشيرالدوله سپهسالار بود كه در آن با دقت ‏عجيبي ابداعات اداري و كشوري او را در ايران كه حتي خواص هم با آن آشنائي نداشتند،به نحو بارزي شرح ‏داده است. به ياد دارم در مجلسي كه آدميت حضور داشت يكي از دوستان از او سئوال كرد علت اصلي تأليف ‏اين دو کتاب با اين شرح و بسط فراوان چه بوده است؟ او پاسخ داد: مي‌خواستم براي هموطنانم روشن كنم که ‏منظور اين دو مرد بزرگ از اين خدمات وسيع اين بوده است كه سال‌ها قبل از انقلاب مشروطه، افكار ‏عمومي را در يك رژيم صد در صد استبدادي با قانون و اجراي آن آشنا كنند تا مردم هم‌عصر ما بدانند قيام ‏ملت ايران حتي بطور ناخودآگاه در فكر و ذهن آنها هميشه حضور داشته است.‏

به غير از اين، كتاب‌هاي متعددي در باره «فكر دموكراسي اجتماعي در نهضت مشروطيت ايران»، «مجلس ‏اول و بحران آزادي»، «فكر آزادي و مقدمة نهضت مشروطيت»، «انديشه ترقي و حكومت قانون»، ‏‏«ايدئولوژي نهضت مشروطيت ايران» و تأليفات ديگر و تعداد زيادي مقالات در بارة دموكراسي و آزادي از ‏وي منتشر شده است.‏

آدميت سال‌ها در هيات نمايندگي ايران در مجمع عمومي سازمان ملل متحد شركت مي‌كرد. در حقيقت نقش ‏وي بيشتر جنبه كارشناسي و بررسي مسائل و تهيه گزارشات براي هيات نمايندگي ايران بود. او سپس از ‏سوي وزارت امور خارجه ايران در سال‌هاي 1340-1342 به سفارت در لاهه منصوب شد و در سال‌هاي ‏‏1342 تا 1344 به عنوان سفير در كشور هند انجام وظيفه كرد. در اينجا بي‌مناسبت نمي‌دانم خاطره‌اي از ‏دوران سفارتش در هند را نقل كنم. او مي‌گفت در دوران سفارتش در هند، دولت ايران از رئيس جمهور آن ‏كشور، رادا كريشنا براي بازديد از ايران دعوت رسمي بعمل آورد. در اين سفر دكتر آدميت همراه رئيس ‏جمهور هند بود. روز ماقبل آخر اين سفر رئيس جمهور هند براي بازديد از اصفهان و تخت‌جمشيد به آن ديار ‏سفر مي‌كند. در بازگشت، در هواپيما از آدميت مي‌خواهد كه در صورت امكان ترتيب يك ديدار با شاه را براي ‏او بدهد. به محض نشستن هواپيما در فرودگاه مهرآباد، آدميت و علاء ترتيب ملاقات فوري با شاه را مي‌دهند. ‏

پس از اين ملاقات رئيس جمهور هند به كشور خود بازمي‌گردد. ماه‌ها پس از آن در ضيافتي كه در كاخ ‏رياست جمهوري هند برقرار بود و آدميت نيز به عنوان سفير در آن ضيافت دعوت داشت، به محض ورود، ‏رئيس تشريفات بنا بر درخواست رئيس جمهور، آدميت را به ميز وي هدايت مي‌كند و رئيس جمهور او را در ‏كنار خود مي‌نشاند. در ضمن صرف غذا، رادا كريشنا به آدميت مي‌گويد: من ميخواهم رازي را براي شما كه ‏مي‌دانم نسبت به آزادي و دموكراسي علاقة خاصي داريد، افشا كنم. در ديدار اولم پس از ورود به ايران، شاه ‏از من خواسته بود كه هر آنچه در اين مسافرت به نظرم رسيد، قبل از ترك ايران صراحتاً به او بگويم. در ‏آخرين ملاقاتي كه شما و علاء براي من با شاه ترتيب داديد، به ايشان گفتم كه ديدار بناهاي تاريخي كشور شما ‏براي من مظهر عظمت تمدن كشور ايران بود. لذا با توجه به اين آثار بنا بر تقاضاي شما در مورد اظهار آنچه ‏كه به نظر من در اين سفر مهم آمد، مطلبي كه توجه مرا به خود جلب كرده اين است كه بقاي اين وضع و ‏بارور شدن اين تمدن لازمه‌اش آن است كه شخص اعليحضرت به آنچه كه اساس و بنيان نظام كنوني است ‏توجه كنند. همچنان كه خود گفته‌ايد قانون اساسي پايه حكومت است لذا من معتقدم رعايت كامل قانون اساسي ‏شما را از هر گزند داخلي و خارجي مصون خواهد داشت.‏

و اما چند كلمه‌اي در بارة روش تحقيق دكتر آدميت. بي‌مبالغه مي‌توان گفت كه دكتر آدميت روشي را به كار ‏مي‌برد كه علماي معروف تاريخ به كار برده و مي‌برند. روش او روش شناخت واقعيات بدون هيچ ملاحظه‌اي ‏بود. مثلاً در تحليل و تحقيق در بارة مشروطيت، رهبران و سياستمداران مشروطه و دوره‌هاي اول پس از آن ‏را ـ چه روحاني و چه غيرروحاني ـ اگر وطن‌پرستي و رعايت اصول علمي و اخلاقي مورد نظر آنان بود، ‏بي‌پروا آنها را ستايش مي‌كرد، مثلاً مؤتمن‌الملك، مصدق و مدرس را كه به تقوي و درستي آنها اعتقاد داشت ‏مي‌ستود. اما در مورد كساني كه رعايت اخلاقيات را نمي‌كردند و انحرافاتي مرتكب مي‌شدند با شجاعت تمام ‏مورد نكوهش قرار مي داد. اين روش را آدميت در همة موارد بكار مي‌برد و چه بسا از استادان علوم سياسي ‏دانشگاه‌هاي امروزي ما هم در اين امور وسواس و دقت بيشتري داشت.‏

براي فريدون آدميت، اصول علمي و اخلاقي بسيار حائز اهميت بود. اولين بار كه من بعد از بازنشستگي از ‏وزارت خارجه او را نزد يكي از استادان جوان تاريخ حين بحث ديدم، از او پرسيدم الان مشغول چه كاري ‏هستيد؟ جواب داد: من تا كارشناس و كارمند بودم به راحتي و آزادانه تحقيقات خود را انجام مي‌دادم اما وقتي ‏به درجه سفارت رسيدم و به من لقب سفير اعليحضرت را دادند در بعضي از امور سر و كارم مستقيماً با شاه ‏بود و همه هم ميدانند كه شاه پس از خرداد 1342 غروري بي‌حد به او دست داده بود. به همين علت من بعد از ‏چندين جلسه صحبت با او نااميد شدم، اين بود كه تصميم گرفتم از خدمت در وزارت خارجه خود را خلاص و ‏تقاضاي بازنشستگي كنم تا بتوانم براحتي به تحقيقاتم ادامه بدهم.‏

آدميت با دانش‌پژوهان جوان بسيار با تواضع و محبت رفتار مي‌كرد و درب خانة وي همواره بر آن‌ها باز بود. ‏اميدوارم مورخان جوان ما راه وي را دنبال كنند.‏