سروش در انتظار سرنوشت سلمان رشدي؟
مسلمانان بايد به تکليف خود عمل کنند - یکشنبه 26 اسفند 1386 [2008.03.16]
البرز محمودي
در پي اظهارات اخير عبدالکريم سروش، آيتالله حسين نوري همداني از مراجع تقليد در قم با بيان اينكه "مطالب سروش از سلمان رشدي بدتر است "اعلام كرد: "نظريههاي مذهبي عبدالکريم سروش ريشه نبوت، قرآن و وحي را زده است." به گزارش سايت مذهبي "حوزه نيوز" كه متعلق به "مركز مديريت حوزه علميه قم" است، اين مرجع مذهبي در جمع شاگردان خود گفت: "جريان سلمان رشدي در سب النبي منحصر ميشد، ولي آقاي سروش ريشه نبوت، قرآن و وحي را زده است که اگر از روي غرض باشد، تکليف ديگري داريم."
به گزارش اين سايت، آيت الله همداني درادامه درس "خارج فقه" خود يادآور شد: "وي ]سروش[ يکي از دانشجويان انقلابي ما بنام حاج فرج بود و در تلويزيون هم سخنرانيهايي داشت، ولي اکنون اين آقا قدم به قدم از اصول و مباني ديني باز ميگردد."
اين مرجع تقليد با تأکيد بر اينکه "نزول قرآن امري الهي و خارج از مجراي علل و اسباب عادي بوده است"، گفت: "نميتوان اين معجزه جاويد را با اشعار که از امور بشري و برپايه تخيلات است، مقايسه کرد.تنزل قرآن که حاوي حقايق عالم است به درس شعرا، ظلم بسيار بزرگي است و اميدوارم مطالب اين فرد، ناشي از جهل وي باشند نه تعمد!"
اظهارات اين مرجع تقليد درحالي از سوي سايت حوزه نيوز منتشر مي شود كه آيتالله نوري همداني همچنين روز چهارشنبه گذشته در ديدار باجمعي از فرماندهان نيروي زميني سپاه و دستاندرکاران پايگاه اطلاعرساني مجلس شوراي اسلامي در اين باره گفته بود: "هنگامي که بنده نماينده امام در اروپا بودم، اين آقا مترجم ما بود و الان نغمه مخالفت با انقلاب و اسلام را در غرب بلند کرده است و غربيها همين را ميخواهند که يکنفر ايراني که قبلا خودش را به انقلاب چسبانده بود، اکنون از انديشههاي اصيل اسلامي برگردد."
در آن سخنراني اين مرجع تقليد همچنين با حمله به سروش گفته بود: "اين شخص که البته سوادش هم آنقدر بالا نيست، اشتباهات فراواني دارد و بر ما لازم است که پيامبر(ص) و قرآن را بهتر بشناسيم."
نوري همداني با رد نظريه سروش در مورد قران، گفت: "او قدم به قدم از اصول و مباني ديني باز ميگردد."
نظريه جديد سروش
عبدالکريم سروش در جديدترين نظريه خود، "وحي و نزول قرآن" را امري "زميني و متأثر از حالات شخصي پيامبر اسلام" دانسته و "نزول وحي به پيامبر اسلام" را با "الهامگيري شاعر براي سرودن شعر"، امري مشابه قلمداد کرده است.
به نوشته ميشل هوبينک: "اين چيزي است که اصلاحگر مشهور ايراني عبدالکريم سروش در کتاباش «بسط تجربهي نبوي» که قرار است ترجمهاش سال آينده منتشر شود، ميگويد. سروش با اين ديدگاه از بسياري از اصلاحگران تندروي مسلمان پيشتر ميرود.سروش در مصاحبه با زمزم، چکيدهاي از اين آراء را بيان کرده است. سروش در «بسط تجربهي نبوي» روشن ميسازد که نظرش دربارهي خطاپذير بودن معرفت ديني تا حدي دربارهي قرآن نيز صادق است. سروش در کنار انديشمندان ديگري چون نصر حامد ابوزيد و محمد ارکون، در شمار گروهي اندک از اصلاحگران راديکالي است که مدافع رهيافتي تاريخي به قرآن هستند.اما او در کتاباش از بسياري از همکاران راديکالاش فراتر رفته است. او مدعي است که قرآن نه تنها محصول شرايط تاريخي خاصي است که در بستر آن شکل گرفته است، بلکه برآمده از ذهن حضرت محمّد و تمام محدوديتهاي بشري او نيز هست. سروش ميگويد اين سخن، سخني بديع و تازه نيست؛ چون بسياري از انديشمندان سدههاي ميانه هم قبلاً به آن اشاره کردهاند."
متن كامل اين گفتگو را اينجا بخوانيد
اين مصاحبه در ديماه سالجاري منتشر شد و پس از آن روزنامه كارگزاران بيستم بهمن با سروش گفتگويي در اين مورد انجام داد. در اولين سوال اين مصاحبه از دكتر سروش پرسيده مي شود: پاره اي از روزنامه ها و سايت هاي اينترنتي اخيرا آورده اند که دکتر سروش رسما "نزول قرآن را از جانب خدا انکار کرده و آن را کلام بشري محمد دانسته است." آيا چنين است؟ و البته پاسخ سروش اينچنين بود: "شايد مزاح کرده اند يا خداي نکرده اغراض سياسي و شخصي داشته اند."
واكنش به سخنان سروش
با اين حال آرا و نظرات سروش با واكنش هايي همراه بوده است. از جمله اين واكنش ها مربوط به مجيد مجيدي كارگردان سينما بود. روايت صبح صادق، نشريه داخلي سپاه پاسداران در اين مورد خواندني است: "مجيد مجيدي، كارگردان برجسته و مستقل ايراني كه اكنون آوازه او در سراسر جهان پيچيده، با انتقاد شديد از هتاكي اخير عبدالكريم سروش به پيامبر اكرم(ص)، او را همنوا با كاريكاتوريست هاي دانماركي دانست.در حالي كه برخي مدعيان ديانت بيش از هر چيز در پي مقاصد سياسي خود هستند، مجيدي كه به تازگي با "آواز گنجشك ها" برنده جشنواره بين المللي برلين شد، با بيان هنرمندانه خود پاسخ "برداشت هاي سال 86" سروش را داد كه با تشبيه دريافت پيامبر اكرم(ص) از وحي به برداشت شاعران گفته بود: پيامبر نقشي محوري در توليد قرآن داشته است.
به گفته مجيدي اگر آن روز كه برخي روشنفكران، عصمت و علم غيب ائمه را زير سوال بردند و نفي كردند، يا مسلمات تاريخي چون غدير و شهادت حضرت زهرا[س] را افسانه خواندند يا مانند همين قلم منحرف، زيارت جامعه كبير را (مرامنامه شيعه غالي) برشمردند، سكوت نمي كرديم، امروز جسارت را به مرحله پيامبر و قرآن نمي رساندند، تا علناً پيامبر را فردي عامي و ناآگاه و هم سنگ افراد جاهلي بخوانند و قرآن، كلام الهي را محصول بشري بخوانند. اين كارگردان در پايان اظهاراتش گفت: "کسي كه ادعاي مولوي شناسي مي كند، و براي او بيش از معصومان ارج و اعتبار قائل است، بداند كه به حكم مرادش مولوي، كافر است."
اين اظهارات مجيدي با واكنش هاي زيادي همراه شد از آن جمله احمد زيد آبادي، در يادداشتي با عنوان "بساط تكفير" نوشت: "قضاوت در باره كلام ايشان ]سروش[ از موضع يك متخصص دين در صلاحيت يك كارگردان فيلمهاي سينمايي مانند آقاي مجيد مجيدي نيست كه بخواهد بانگ شبه تكفير و تفسيق برآورد.....مسلما حق اهل دين و معرفت است كه با حفظ آداب و موازين بحث، به محاجه با آقاي سروش برخيزند و پاسخ او را هم بشنوند، اما برافراشتن پرچم تكفير آن هم از سوي افراد ناآشنا به اين مباحث، در اين ميان چه محلي از اعراب دارد؟"
اما غير از زيدآبادي، عطاءالله مهاجراني درباره گفتوگوي اخيرعبدالكريم سروش درباره قرآن به نقش "سياسي خبرگزاري فارس" در اين جريان اشاره كرد و در وبلاگ خود نوشت: "طرح موضوعي با اين درجه از اهميت و حساسيت در يك مصاحبه كوتاه با خبرنگاري كه مطامع سياسي آشكاري دارد و در مقدمه مصاحبه، آن را پنهان نكرده، بالقوه چنين نقدونظرهايي را در پي دارد."
ادعاي مهاجراني وقتي اهميت ميابد كه به تيتر هاي اخير اين خبرگزاري در مورد انديشه هاي سروش توجه شود:
- مظاهريسيف: اين ادعا كه الهام از نفس پيامبر ميآيد متأثر از بوديسم است
- يثربي: ادعاي بشري بودن قرآن در تاريخ اسلام بيسابقه است
- پاسخ "بهاءالدين خرمشاهي" به قرآنستيزان
- پاسخ "ايازي" به اظهارات "عبدالكريم سروش" درباره قرآن
- قائمينيا: "سروش" ديگر يك اصلاحگر ديني نيست
- واكنش آيتالله "جعفر سبحاني" به اظهارات "عبدالكريم سروش" درباره قرآن
در اين ميان تنها واكنش آيت الله سبحاني موجب شد تا عبدالكريم سروش در مقام پاسخ برايد. سروش در نوشتاري با عنوان "بشر و بشير" خطاب به سبحاني نوشت : "ضمن سپاس نهادن به جهد پر شهد و خطاب بي عتاب حضرت آيت الله، از باز بودن باب اين مباحثه و مناظره استقبال مي کنم و خواستار تداوم آنم و مي افزايم که من اکنون در يکي از دانشگاه هاي آمريکا به تدريس اشتغال دارم و کاري را که ببرکت سعه صدر مسئولان در ايران از انجامش محرومم، در اينجا انجام مي دهم. مايلم که پس از بازگشت به ايران، در صورت امکان از حضرت آيت الله دعوت کنم تا محيطي امن و آرام فراهم آورند و در گفتگويي حضوري درين خصوص شرکت جويند و احقاق حق و ابطال باطل کنند."
پس از اين بود كه خبرگزاري فارس از پاسخ دوباره آيتالله سبحاني در دومين نامه خود به دكتر سروش خبرداد كه در آن "با تذكر و يادآوري برخي نكات مثبت زندگي گذشته وي، خالصانه از سروش خواسته است در علل تغيير نزولي خود به كاوش بپردازد."
در اين نامه در خصوص مباحثي همچون "دوري دوستان قديم از سروش"، "حقيقت وحي"، "محمد(ص) بشري كه داراي بعد وحياني است"، "ناسازگاري برداشتهاي بشري ما از قرآن با علم بشري" و موضوعات كلامي ديگر آمده است.
همچنين آيتالله سبحاني در اين نامه از پيشنهاد دكتر سروش براي گفتوگوي حضوري استقبال كرده و گفته است: "من از مناظره به اين معني كه خودنمايي و خويش را مطرح كنم به دورم، بلكه آرزوي من اين است كه در هر محيطي كه شما بپسنديد، بحث و گفتوگوي علمي تا روشن شدن حقايق راادامه دهيم."
با اينكه بحث نظري همچنان بين صاحبنظران حوزه و سروش ادامه دارد اما آيت الله نوري همداني با مطرح كردن اينكه "اگر ]سخنان سروش[ از روي غرض باشد، تکليف ديگري داريم" عملا "زمينه براي برخورد" با وي را فراهم آورده است چنانكه جمعه گذشته نيز اين خبرگزاري فارس نوشت: تعدادي از مردم قم به نشانه اعتراض به سخنان سروش، پس از برگزاري نماز جمعه از حرم حضرت معصومه تا ميدان شهدا اين شهر دست به راهپيمايي زدند. آنها با سردادن شعارهايي از قبيل "عزا عزاست امروز، روز عزاست امروز، حضرت صاحب الزمان صاحب عزاست امروز" خواستار برخورد با سروش شدند.
در پايان اين راهپيمايي بيانيهاي قرائت شد كه در بخشي از آن آمده بود: "بيترديد اين فتنه در ادامه توهينهاي صهيونيستهاي آمريكايي و چاپ كاريكاتورهاي موهن است و اين همه براي جلوگيري از رشد روزافزون استقبال جهانيان به اسلام عزيز و رسول اكرم است."
