بشر و بشير
عبدالکريم سروش - یکشنبه 19 اسفند 1386 [2008.03.09]
نسخه قانون ما عين شفاست مصحف ما مستفاد از مصطفاست
اي مبارک آن گليم گل تو را وي خنک آن وصف مزّمّل تو را
نه ملک بودي نه دلخسته ز خاک اي بشير ما بشر بودي و پاک
استاد مکرّم، حضرت آيت الله آقاي جعفر سبحاني
پس از تقديم تحيت، نامه پدرانه و محترمانه و نيکخواهانه شما را در پايگاه خبرگزاري فارس خواندم و آن را حاوي موعظه حسنه و جدال به احسن يافتم. شک ندارم که وظيفه روحاني و غيرت ايماني و عرق مسلماني و "دولت احمدي و معجزه سبحاني" شما را به نوشتن آن نامه برانگيخته است. من جسارت نمي کنم و همچون شما نمي گويم که "عواملي در کارست و از شما بهره کشي مي کنند" چرا که نه داعي و نه دليلي برين امر دارم و نه آوردن چنين کلماتي را زيبنده يک بحث علمي و طلبگي مشفقانه و منصفانه مي دانم. پيش از شما چهار نفر از فضلاي حوزه علميه نيز درين بحث شرکت جسته بودند، و همه به زبان تحليل و استدلال، و بدون طعن و تکفير سخن گفته بودند مگر "قرآن شناسي" که رسم مروت فرونهاد و سخنهايي نه بر سبيل حکمت گفت و مرا از قرآن ستيزان خواند.
نمي کنم گله اي ليک ابر رحمت دوست به کشتزار جگر تشنگان نداد نمي
چرا به يک ني قندش نمي خرند، آنکس که کرد صد شکر افشاني از ني قلمي
باري شگفتي من، نخست از اين است که فرموده ايد "سکوت او را مي توانم گناهي نابخشودني در مقابل اين گزارش بشمار آورم". آيا خبر يقيني داريد که من در اين مورد سکوت کرده ام؟ آيا مصاحبه مرا با روزنامه کارگزاران، درين خصوص نخوانده ايد؟ يا گناه از مخبران است که اين خبرها را از شما دريغ مي کنند؟
من درين جا عين آن گفتگو را مي آورم و سپس به تفصيل پاره اي از مجمل ها خواهم پرداخت و شما خواهيد ديد که پاسخ کثيري از انتقادات شما و ديگران بصراحت و کفايت در آن هست و اطمينان دارم که اگر آن را پيش تر ملاحظه فرموده بوديد، زحمت تان کم تر و رحمت تان افزون تر و صورت و سيرت نقدتان ديگر مي شد.
متن مصاحبه
کلام محمد، اعجاز محمد
س - در پاره اي از روزنامه ها و سايت هاي اينترنتي اخيرا آورده اند که دکتر سروش رسما "نزول قرآن را از جانب خدا انکار کرده و آن را کلام بشري محمد دانسته است. " آيا چنين است؟
* شايد مزاح کرده اند يا خداي نکرده اغراض سياسي و شخصي داشته اند.
س- حالا نظر و توضيح شما چيست؟
* انشاء الله حسن نظر و غفلت از معنا داشته اند و گرنه کسي که با ولايت کليه الهيه آشناست و قرب اولياء خدا با خدا را مي داند و از تجربه اتحادي آنان با خبر است چنين منکرانه سخن نمي گويد. اوليا خدا چنان به خدا نزديک و در او فاني اند که کلامشان عين کلام خدا و امر و نهي شان و حب و بغضشان عين امر و نهي و حب و بغض الهي است. پيامبر عزيز اسلام بشر بود و خود به بشريت خود مقر و معترف بود (قل سبحان ربي هل کنت الا بشرا رسولا؟)، اما در عين حال اين بشر چنان رنگ و وصف الهي گرفته بود، و واسطه ها (حتي جبرئيل) چنان از ميان او و خدا برخاسته بودند که هر چه مي گفت هم کلام انساني او بود هم کلام وحياني خدا. و اين دو از هم جدا نبود.
همچو سنگي کو شود کل لعل ناب پر شود او از صفات آفتاب
انشاءالله با تامل درين دقيقه عرفاني گره مشکل گشوده شود و سر کلام آشنا گردد.
س- پس نزول جبرئيل و آوردن وحي چه مي شود؟
* در نظر عارفان، جبرئيل به خداوند از محمد (ص) نزديکتر نيست، بل جبرئيل است که تابع پيامبر است. مگر در داستان معراج نيامده است که جبرئيل از همراهي با پيامبر بازماند و از سوختن بال و پرش هراسيد؟ معني اين حکايت چيست؟ مگر رهبر فقيد انقلاب نگفت که "جبرئيل را هم پيامبر نازل مي کرد"؟ آيا معني اين سخن اين است که خدا جبرئيل را فرونفرستاده است؟ يا معنايش به قول مولانا اين است که:
من نخواهم لطف حق از واسطه که هلاک خلق شد اين رابطه
من نخواهم دايه، مادر خوشتر است موسيم من، دايه من مادر است
اين که بگوئيم قرآن کلام محمد (ص) است، درست مانند اين است که بگوئيم قرآن معجزه محمد (ص) است. هر دو به يک اندازه به محمد (ص) و به خدا انتساب دارند. و تاکيد بر يکي به معني نفي ديگري نيست. هر چه در عالم رخ مي دهد به علم و اذن و اراده باري است. يک موحد در اين شکي ندارد. با اين حال همه مي گوئيم آلبالو، ميوه درخت آلبالو است، آيا بايد بگوئيم خدا ميوه آلبالو مي دهد تا موحد باشيم؟ اين اشعريت کهن را جامه تقدس نوين نپوشانيم. و سخن بقاعده بگوئيم و معني سخنان دقيق و راز آلود را نيز نيکو دريابيم. قرآن ميوه شجره طيبه شخصيت محمد (ص) بود که باذن خدا ثمر بخشي مي کرد (توتي اکلها کل حين باذن ربها) و اين عين نزول وحي و تصرف الهي است.
توصيه من به منصفان (با مغرضان نمي دانم چه بگويم) همان توصيه مولاناست که سوء ظن نسبت به اولياء خدا را فروگذارند و اولياء حق را از حق جدا نشمارند و آن عزيزان و محبوبان درگاه حق را از مسند رفيع قرب و ولايت پايين نياورند:
اي اولياء حق را از حق جدا شمرده گر ظن نيک داري بر اولياء چه باشد؟
از نسل پادشاهي مسجود جبرئيلي ملک پدر بجويي اي بي نوا چه باشد؟
س- گويا شما هم در اين باب اشعاري داشته ايد.
* بله در منظومه اي که چندي پيش به عشق پيامبر اکرم سرودم و تقديم آن فاتح آفاق تجرد کردم، آورده بودم که:
توسن تجربه اي فاتح آفاق تجرد در شب واقعه راندي زمداري به مداري
ز سوادي به خيالي ز خيالي به هلالي پاي پر آبله جبريل و تو چالاک سواري
بال در بال ملائک به تماشاي رسولان طاير گلشن قدسي تو و خود عين مطاري
اشاره من در اين ابيات به آن روايت شريفه نبوي است که پيامبر در سجده با خدا مي گفت: سجدلک سوادي و خيالي و آمن بک فوادي.
- متشکريم.
ملاحظه مي کنيد که "محمدي" بودن قرآن، (محمدي که کاملا بشر بود) سخني است کاملا معقول و مبرهن که خيل عظيمي از عارفان و متفکران مسلمان پشتوانه آن اند و معناي عميقي دارد که صد بار از "جبرئيلي" بودن آن عميق تر است (و البته منافات با آن هم ندارد که قرآن قول جبرئيل است: انه لقول رسول کريم) چرا که به تعبير آيت الله خميني (که تعبير همه عارفان مسلمان است) جبرئيل را هم پيامبر اکرم نازل مي کرد. و درين فرايند و در نسبت به خداوند، درون و برون، يکي است. همچنانکه گذشته و آينده. همچنانکه تحت و فوق.
اين دراز و کوتهي مر جسم راست چه دراز و کوته آنجا که خداست؟
لا مکاني که درو نور خداست ماضي و مستقبل و حالش کجاست؟
ماضي و مستقبلش نسبت به توست هر دو در يک چيزند و پنداري که دوست
و اگر من گفته ام در پديده وحي "درون و برون پيامبر" تفاوتي ندارند ازين روست. خدايي که موحدان راستين مي شناسند، در برون و درون پيامبر به يک اندازه حاضر است و چه فرقي مي کند که بگوئيم وحي خدا از بيرون به او مي رسد يا از درون و جبرئيل از برون فرا مي رسد يا از درون؟ مگر خدا بيرون پيامبر است و مگر پيامبر دور از خداست؟ نمي دانم چرا قرب حق با عبد و اندکاک ممکن در واجب فراموش شده و تصوير سلطان و پيک و رعيت به جاي آنها نشسته است و توضيح آيت الله سبحاني در باب اين تصوير راهزن چيست؟
دوم. اما قصه شاعري.
سخن من اين است که براي درک پديده ناآشناي وحي، مي توانيم از پديده آشناتر شاعري (و بطور کلي خلاقيت هنري) مدد بجوئيم و آن را بهتر فهم کنيم. اين فقط در مقام تصور است. مگر غزالي نگفت براي درک پديده وحي، مي توانيد از پديده وسوسه شيطاني مدد بگيريد؟ چرا که ان الشياطين ليوحون الي اوليائهم.
حضرت آيت الله توجه بفرمايند که امروزه مفهوم شعر بمنزله يک خلاقيت متعالي هنري بسيار متفاوت است با آنچه در ذهن امثال ابوجهل و ابولهب مي گذشت و استفاده از نماد هنر براي تقريب معناي وحي، نه چيزي از قدر قرآن مي کاهد و نه بر قدر ابولهب مي افزايد!
علامه طباطبايي وحي را شعور مرموز مي خواند و بگمان من هنر مرموز مناسب تر مينمايد.
سوم. اما از مولانا مايه گذاشتن.
خشنودم که شما هم با من هم عقيده ايد که استشهاد به ابيات مولانا استشهاد به تجارب و حکمت هاي يک عارف حکيم است که موقعيت متعالي و راسخي در عرفان اسلامي دارد و گواه آوردن از شعر او به معناي توسل به "شعريات" نيست و اصلا مولانا در مثنوي ناظم است نه شاعر. باري من اگر بخواهم درين باب سخن بگويم، مثنوي هفتاد من کاغذ شود. خواهش فروتنانه من از آيت الله سبحاني اين است که اين سفر شريف الهامي را به جد در مطالعه گيرند و جواهر کلام آن عارف آزاده را از درياي معارف او صيد کنند و به پاره يي از کلمات مشهوره او بسنده نکنند که در مقام داوري راهزن است. براي شيرين شدن کام حضرت آيت الله به اين ابيات اشاره مي کنم که:
چيز ديگر ماند ليکن گفتنش با تو روح القدس گويد ني منش
ني تو گويي هم بگوش خويشتن بي من و بي غير من اي هم تو من
همچون آن وقتي که خواب اندر روي تو ز پيش خود به پيش خود شوي
بشنوي از خويش و پنداري فلان با تو اندرخواب گفتست آن نهان
تو يکي تو نيستي اي خوش رفيق بلکه گردوني و دريايي عميق
مي بينيد که روح القدس را از مراتب وجود صدتوي آدمي مي شناسد و مي شناساند و آدمي را چون دريايي عميق مي بيند که لايه ها دارد، و لايه يي در گوش لايه ديگر راز مي گويد و اين را عين رازگويي روح القدس مي شمارد. و حتي گفتگو با ديگري در خواب را سخن گفتن خود با خود مي داند و از اين راه پنجره اي به روي درک مکانيزم وحي و الهام مي گشايد. گويي در تلقي وحي تلاطمي و جوششي در شخصيت پيامبر رخ مي دهد و خود برتر پيامبر با خود فروتر او سخن مي گويد و البته همه اينها به اذن الله و به عين الله صورت مي گيرد که او همه جا حاضر و به همه چيز محيط است. وقتي مولانا مي گويد:
اي هزاران جبرئيل اندر بشر اي مسيحان نهان در جوف خر
يا
احمد ار بگشايد آن پر جليل تا ابد مدهوش ماند جبرئيل
تعارف نمي کند و يک برتري صوري و اعتباري را مراد ندارد. حقيقتا احمد از جبرئيل برتر است يعني جبرئيل در او گم مي شود.
چهارم. اما بشري بودن و هوا و هوس.
نمي دانم حضرت آيت الله چرا آنهمه تصريحات مرا در باب "الهي بودن نفس نبي" نديده اند و بشري بودن را به معني هوا و هوس داشتن گرفته اند؟ برين بي التفاتي چه نامي مي توان نهاد؟
آن محمد (ص) که فاعل و قابل وحي است، بشري است مويد و مطهّر. و لذا "از کوزه همان برون تراود که دروست" و از شجره طيبه وجود او جز ميوه اي طيب برنخواهد خاست. از پيامبر بگذريم. آدميان غيرمعصوم (چون شما، چون آيت الله بروجردي و چون بوعلي و سعدي و ناصرخسرو و کانت و دکارت و پوپر) آيا چون پيامبر نبوده اند پس هر چه گفته اند آلوده به هوا و هوس بوده است؟ بفرض که وحي پيامبر صد در صد بشري و غير الهي باشد، باز هم نمي توان نتيجه گرفت که لاجرم از سر هواست. چه جاي آنکه آن وحي صد در صد بشري و صد در صد الهي است، يعني ماوراي طبيعتي است که مقدّر به اقدار طبيعت شده است و فرا تاريخي است که تاريخمند شده است و امري متعالي است که "نازل" شده است، و بحري است در کوزه و جيحوني است در خم، و نفسي است دميده در ني و از خدايي است در ميان آدميان نشسته و از آدميي است پر از خدا شده و بقول مولانا:
آب خواه از جو بجو خواه از سبو کان سبو را هم مدد باشد ز جو
...
اين نکردي تو، که من کردم يقين اي صفاتت در صفات ما دفين
"لا"شدي پهلوي "الا" خانه گير اين عجب که هم اسيري هم امير
به من حق بدهيد که بگويم متافيزيک شما متافيزيک بعد و فراق است و متافيزيک من متافيزيک قرب و وصال. تصويري که از خدا و محمد در ذهن شماست گويا تصوير خطيب و بلندگو (يا ضبط صوت) است. خطيب مي گويد و بلندگو آن را پس مي دهد. يعني پيامبر (چون بلندگو) طريقيت و ابزاريت محض دارد و اين کجا و نزول قرآن بر قلب محمد(ص) کجا. گويا شما مي پنداريد قرآن بر زبان محمد نازل شده است نه بر دل او. اما تصوير من از آن رابطه (اقرب من حبل الوريد) تصوير نفس و بدن، يا ساده تر، تصوير باغبان و درخت است. باغبان بذر مي کارد و درخت ميوه مي دهد. و اين ميوه، همه چيزش از رنگ و عطر و شکل گرفته تا ويتامين ها و قندهايش مديون و مرهون درختي است که از آن بر مي آيد، درختي که در خاک ويژه اي نشسته است و نور و غذا و هواي ويژه اي مي نوشد. و البته هم کاشتنش و هم ميوه دادنش باذن الله است و موحدان درين ترديدي ندارند. و بلکه وجود درخت عين امر خدا و اذن خداست و اينها از هم فاصله ندارند و مانند امور اعتباري بشري نيستند که يکي فرمان بدهد و ديگري اجرا کند. و من در شگفتم که چرا دستگاه خدا در چشم شما همچون دستگاه هاي اجرايي و مديريتي بشري است.
روشن تر بگويم گرچه همه طبيعت الهي است اما در طبيعت همه چيز طبيعي است و در بشر همه چيز بشري است و در تاريخ همه چيز تاريخي است و لذا پيامبر اسلام در فرايند وحي موضوعيت دارد نه طريقيت، و "بشر"ي است که قرآن برو "نازل" و از جاري شده است (و هر دو تعبير در متن قرآن آمده است). دو قيد "نزول" و "بشريت" درعميقترين لايه هاي وحي حضور دارند و بدون توجه به اين دو صفت مهم، نمي توان از وحي تفسيري خردپسند عرضه کرد. باز به عبارت ساده تر: نمي گوييم خدا ميوه نمي دهد مي گوييم براي اينکه خدا ميوه بدهد راهش اين است که درختي بيافريند و آن درخت ميوه بدهد. نمي گوييم خدا سخن نمي گويد ميگوييم براي اينکه خدا سخن بگويد راهش اين است که پيامبري سخن بگويد و سخنش سخن خدا شمرده شود.
مطابق تصوير شما، گويا خطيب مي تواند هر کلامي را به دهان بلندگو بگذارد (از شعر گرفته تا فلسفه تا رياضيات، از عربي تا انگليسي و چيني...) اما مطابق تصوير من، هر ميوه اي از هر درختي بر نمي خيزد. درخت سيب فقط سيب مي دهد نه آلبالو. و اشعريت محض است اگر بگوئيم از هر درختي هر ميوه اي را مي توان انتظار برد.
حتي در همان تصوير خطيب و بلندگو هم، بلندگو بي کار نمي نشيند و محدوديت هاي خود را بر صداي خطيب تحميل مي کند.
دم که مرد نايي اندر ناي کرد در خور ناي است نه در خورد مرد
چنين است که معناي بي صورت از خدا و صورت از محمد است، دم از خدا و ني از محمد، آب از خدا و کوزه از محمد است، خدايي که بحر وجود خود را در کوزه کوچک شخصيتي بنام محمد بن عبدالله(ص) مي ريزد و لذا همه چيز يکسره محمدي مي شود: محمد عرب است لذا قرآن هم عربي مي شود، وي در حجاز و در ميان قبائل چادرنشين زندگي مي کند، لذا بهشت هم گاه چهره عربي و چادر نشيني پيدا مي کند: زنان سياه چشمي که در خيمه ها نشسته اند (حور مقصورات في الخيام، سوره الرحمن). بلاغت قرآن هم به تبع احوال پيامبر پستي و بلندي مي پذيرد، باران هم رحمت خدا شمرده مي شود (بسي بيشتر از نور خورشيد) و قس عليهذا. همين است معناي آنکه وحي و جبرئيل تابع شخصيت پيامبر بودند و همين است مدعاي حکيمانه ابونصر فارابي و خواجه نصيرالدين طوسي که قوه خيال پيامبر در فرايند وحي دخالت مي کند و (ه تعبير مولانا) بر بي صورت، صورت مي افکند. شخصيت بشري- تاريخي محمد (ص) در قرآن همه جا جلوه گرست و اين شخصيت خداپرورده، تمام نعمتي است که خدا به مسلمانان عطا کرده است. و لذا سخني که اين ولي مويد و فاني در خدا مي گويد همان سخن خداست! و اين است معني آنکه "گرچه قرآن از لب پيغمبر است/ هر که گويد حق نگفته کافرست" از لب پيامبر يعني جوشيده از شخصيت او که جبرئيل هم در او گم است.
بلي "مصحف ما مستفاد از مصطفاست" و مگر سخن گفتن خداوند راهي ديگر هم دارد. شما اگر راه حل ديگري براي تبيين معضل سخن گفتن خدا داريد بيان بفرمائيد.
نه فقط عارفان که فيلسوفان هم در اينجا به مدد ما مي آيند و به چالش با آقاي سبحاني. مگر حکيمان (و از همه بهتر و بيشتر صدرالدين شيرازي) نگفته اند که کل حادث مسبوق به ماده و مده ( هر حادثي در شرايط مادي-زماني خاصي بوجود مي آيد؟) حادثه وحي محمدي هم در شرايط مادي و تاريخي ويژه اي قابل حدوث بوده است و آن شرايط مدخليت تام در شکل دادن به آن داشته اند و نقش علت صوري و مادي وحي را بازي کرده اند. توجه کنيد که قصه فراتر از لفظ و معناست، قصه صورت و بي صورت است و لفظ يکي از صورتهاست. خلاصه آنچه محمد (ص) به ميان مي آورد محدوديتهاي (علمي، وجودي، تاريخي، خصلتي و ...) اوست که هيچ آفريده اي از آنها گريز و گزيري ندارد.
از جناب آقاي سبحاني مي پرسم چرا قرآن به زبان عربي است؟ لاجرم مي گويند چون خدا از سر حکمت مي خواسته است چنين باشد. من اين را نفي نمي کنم اما مي گويم عرب بودن پيامبر اسلام همان "خدا مي خواسته است" است و بر اين قياس، امور ديگر.
پنجم. اما قصه ورود خطا در قرآن و علم پيامبر.
غرض از خطا همان مطالبي است که از ديدگاه بشري خطا محسوب مي شوند يعني ناسازگار با يافته هاي علمي بشر. نه در قرآن آمده است که خداوند همه علوم را به پيامبر خود آموخته، نه پيامبر بزرگوار خود چنين ادعا کرده، نه کسي چنين انتظاري داشته است که از الهيات و روحانيات گرفته تا طب و رياضيات و موسيقي و فلکيات پيامبر همه چيز را بداند. بر خلاف نظر آقاي سبحاني قرآن هم که مي گويد و علمک ما لم تکن تعلم (چيزهايي را که نمي دانستي به تو آموخت) نمي گويد "همه چيزهايي را که نمي دانستي ... ". به قول منطقيين مهمله در قوه جزئيه است. به علاوه که به پيامبر مي گويد "بگو خدايا علم مرا افزون تر کن".
ابن خلدون صريحا در "مقدمه" مي گويد سخنان پيامبر در باب طب، همان سخنان و عقايد اعراب باديه نشين بود و خود به طبيب مراجعه مي کرد. ابن عربي هم (همو که امام خميني خواندن فتوحاتش را بمنزله گل سرسبد معارف اسلامي و عرفاني به گورباچف توصيه مي کرد) در فصوص الحکم، در فص شيثي، در باب اينکه کامل از همه جهات برتر از ناقص نيست، مي آورد که: پيامبر اکرم، اعراب را از دخالت در لقاح گياهان و از گرده افشاندن از نخل هاي نر بر نخل هاي ماده منع مي کرد و چون درختان کم بار شدند به اشتباه خود پي برد و گفت "شما امور دنيايي را نيکوتر مي دانيد و من کار دين را نيکوتر از شما مي دانم" (خود اين روايت را قبل از ديدن در فصوص الحکم، از مرحوم استاد مطهري شنيدم).
وي روايت ديگري را هم مي آورد که پيامبر راي عمر را در باب اسيران جنگ بدر از راي خود بهتر يافت. قرآن هم در باب ابراهيم عليه السلام مي گويد فرشتگان را نشناخت و از آنان ترسيد. ابن عربي هم مي گويد ابراهيم تعبير رويا نمي دانست و لذا اسماعيل را به خطا به قربانگاه برد. لذا اگر کسي بر آن رود که دانش رياضي- طبيعي- دنيايي (نه دانش ديني و بينش ملکوتي و علم به اسرار ربوبي) پيامبر هم تراز دانش مردمان همروزگار وي بوده است، به خطا نرفته است، و دست کم خلاف ضروريات دين سخن نگفته است.
اما ناسازگاريهاي ظواهر قرآن با علم بشري:
مگر غير از اين است که همه کسانيکه دست به تاويل برده اند به ناسازگاري هاي پاره اي از ظواهر قرآن با علوم بشري اذعان داشته اند؟ تاويل هم به حقيقت چيزي نيست جز پناه بردن از علمي بشري به علم بشري ديگر. استاد شما، مرحوم علامه سيد محمد حسين طباطبايي در تفسير الميزان با صراحت و صداقت علمي تمام، در تفسير استراق سمع شياطين و رانده شدنشان با شهاب هاي آسماني (سوره صافات آيات 10-1) مي گويد تفاسير همه مفسران پيشين که مبتني بر علم هيات قديم و ظواهر آيات و روايات بوده باطل است و امروزه بطلان آنها عيني و يقيني شده است و لذا بايد معني تازه اي براي آن آيات جست و آنگاه خود با استفاده از فلسفه اسلامي يوناني که علم بشري ديگري است به تاويلات بعيده اي دست مي گشايد که نمي دانم چه کسي را قانع مي کند (گرچه خود او با يحتمل و الله العالم، ترديدش را در اين تفسير تصريح مي کند) و مي گويد شايد اينها از قبيل مثالهايي است که خدا مي زند و غرض از آسمان، عالم ملکوت است که مسکن ملائکه است و مراد از شهاب ، نور ملکوت است که شياطين را دفع مي کند و يا شايد مراد آن است که شياطين بر حقايق حمله مي برند تا آن را واژگونه کنند و ملائکه با شهاب حقيقت بر آنها مي تازند تا اباطيلشان را باطل کنند ... (گويا مرحوم طباطبايي فراموش کرده است که تيرها از همين آسمان دنيا بسوي شياطين پرتاب مي شوند نه از ملکوت: و لقد زينا السماء الدنيا بمصابيح و جعلناها رجوما للشياطين )...
چنين است پيچش و قبض و بسطي که در تفسير مي افتد و معنايي که براي پيشينيان بديهي بوده از بداهت تهي مي شود و ظاهر آيات (که با علم قديم سازگار بوده، و کسي در آن ترديدي نکرده) تاويل مي پذيرد تا با علم بشري ديگري سازگار افتد. درين قبض و بسط تفسيري سخني، و بر مفسر ملامتي نيست. اين سرشت و سرنوشت همه تفاسير است. سخن درين است که پيش از تاويل، منطقا اذعان به ناسازگاري وجود دارد. پس از آن است که شيوه اي و حيله اي براي رفع آن انديشيده مي شود. آيت الله طالقاني پا را فراتر مي نهد و در "پرتوي از قرآن" در تفسير آيه الذي يتخبطه الشيطان من المس (سوره بقره)، آشکارا مي گويد "ديوانگي را ناشي از تماس و تصرف جن و شيطان" دانستن، از عقايد اعراب جاهلي بوده و قرآن به زبان قوم سخن گفته است (و اين رايي است که پاره اي از مفسران جديد عرب هم اظهار داشته اند). وي اصلا کوششي در تاويل آيه نمي کند و "خطا" را مي پذيرد اما مصلحتي را براي ذکر اين خطا در قرآن پيشنهاد مي کند. اما اين سخن نه بديع است و نه بدعت. جارالله زمخشري معتزلي عين اين نظر را هشت قرن قبل از آيت الله طالقاني در تفسير کشاف بيان مي کند و آشکارا مي نويسد که "اين از عقايد باطل اعراب جاهلي بود که ضربه ديو موجب صرع مي شود ... قرآن هم بر حسب اعتقاد آنان نزول يافت." و آلوسي در تفسير روح المعاني مي آورد که اين عقيده همه معتزليان است.
نکته قابل تامل اين است که تفسير و کلام سيال اسلامي امروز چنان به جمود مبتلا شده که حتي آراي خودي ها را بيگانه مي پندارند و گمان مي کنند که مستشرقان مخترع آنها هستند و قابل تامل تر اينکه هيچ کس از گذشتگان معتزله را به اين دليل کافر نخواند. بل پاره اي از درشت گويان اشعري نوشتند که اين منکران ديو، خود ديو زده و ديوانه اند. مولانا هم در اين بيت اشاره به همين نزاع اشعري - معتزلي دارد که:
فلسفي مر ديو را منکر شود در همان دم سخره ديوي بود
ماجراي هفت آسمان از اينها هم روشن تر است. بدون استثنا همه مفسران پيشين، آن را به رواني و آساني بر تئوري هاي هيات بطلميوس تطبيق مي کردند (و چرا نکنند؟ همه ظواهر بر آن دلالت دارد) و فقط در قرن نوزدهم و بيستم است که مفسران جديد قرآن (عرب و غيرعرب) به فکر تفسير تازه اي از اين آيات، آنهم در پرتو معارف جديد، مي افتند و معاني مشکوک و تازه اي پيش مي نهند.
باري از قبول ناسازگاري (گاه شديد) ظواهر قرآني با علم گريزي نيست. حال، دفع آن اشکال و تخلص از آن، شيوه هاي گونه گون دارد: يا دست به تاويلات بعيده مي بريد (طباطبايي)، يا بر سبيل همزباني با فرهنگ عرب، تحملشان مي کنيد (معتزله، طالقاني) يا زبان دين و زبان علم را دوگانه و دوگونه مي بينيد، و همه زبان دين را نمادين و استعاري مي شماريد (پاره اي از متکلمان مسيحي)، يا چون بعضي از معاصران، فراورده هاي وحي را محتمل الصدق و الکذب نمي دانيد يا معنا را از خدا و لفظ را از پيامبر مي شماريد (ولي الله دهلوي).
جواب هر چه باشد من اينگونه آيات را از جنس عرضياتي مي دانم (به تفصيلي که در کتاب بسط تجربه نبوي آورده ام) که در رسالت پيامبر و پيام بنيادين دين مدخليتي ندارند و لذا با آسانگيري از آنها در مي گذرم و دستکم شيوه معتزله را براي رهايي از تکلفات متکلفين بيشتر مي پسندم. اما تاريخي بودن قرآن معناي روشني دارد که آن را هم در کتاب بسط تجربه نبوي آورده ام: از جمله آنها پاسخ دادن به سوالات عاميان زمان و طرح مسائل خانوادگي پيامبر اسلام است که همه مي توانستند رخ ندهند و در قرآن وارد نشوند.
گمان نمي کنم شما هم امروزه از اصرار بر اينکه آسمانها هفت تايند يا صرع و جنون زاده تصرف ديوان اند يا شهاب هاي آسماني، شياطين بوالفضول را به تير مي دوزند و مي سوزند تا راز گويي فرشتگان را نشنوند، طرفي ببنديد و دل کسي را به اسلام مايل کنيد يا برتري مسلماني را بر بودايي گري في المثل اثبات کنيد. دلربايي وحي محمدي نه در آن متشابهات که در سوره يي چون حديد است که نامش حديد اما بافتش حرير است و به تعبير غزالي از "جواهر" قرآن است، و خدا و رستاخيز و ايمان و انفاق و جهاد و خشوع و زهد و ... را به صلابت و به مهرباني در کنار هم نشانده است. فقط يک بانگ "الم يان للذين آمنو ان تخشع قلوبهم لذکر الله" (آيا زمان نرم شدن دلها نرسيده است؟) آن کافي است تا جانها را بجنباند و چراغ ايمان را در خانه دلها روشن کند.
و اما اينکه فرموده اند که "قرآني که شما آنرا کتاب بشري و خطاپذير دانسته ايد چه نيازي دارد که به ترجمه و تفسير آن بزبان روز بپردازيم ... شما با معرفي قرآن به عنوان کتاب خطاپذير و بشري از جامعه اسلامي فاصله گرفتيد، ديگر نيازي به نصايح شما نيست. آن کس مي تواند نصيحت کند که در شمار اين گروه بماند ..."
معاني خطا و بشري بودن را توضيح دادم، اکنون بعرض شما مي رسانم
اولا بفرموده قرآن "لا تقولو لمن القي اليکم السلام لست مومنا".
ثانيا بنگريد که علامه طباطبايي و طالقاني و زمخشري نيز چنين مي کنند .
ثالثا شما خود معياري متقن و متين عرضه کنيد و اين مشکلات را از پيش پا برداريد و چشم ها را روشن و دلها را قانع کنيد و راه خروج از بن بست تعارض علم و قرآن را بدست دهيد (من خود از ترجمه فرهنگي سخن گفته ام نه بزبان روز در آوردن، به تفصيلي که در مقاله "ذاتي و عرضي در اديان" در کتاب بسط تجربه نبوي آمده است.)
و رابعا محققان را به تقليد دعوت نفرمائيد و کساني را که با تامل و تحقيق در راهي گام مي نهند از سوء عاقبت و زوال سعادت نهراسانيد، که اگر سعادتي هست در تحقيق صادقانه است (ولو به زعم شما به نتيجه ناصواب رسيده باشد) نه در تقليد عاميانه.
من گرچه در نيکخواهي شما ترديدي ندارم و ارشادات و افادات نيکوي شما را ارج مي گذارم، دامن تحقيق و تعمق را از دست نمي نهم و به حبل متين تعقل و تفکر متوسل و متمسکم و از مسک اين تمسک چنان خوش بو و خوشخويم که راسته عطرفروشان را هيچ گاه ترک نمي گويم.
محمد رسول الله را مي نگرم که چون عاشق هنرمندي در تجربه اي روحاني سينه اش گشاده و چشمان باطنش گشوده و جانش پر از خدا شده است و از آن پس هر چه مي بيند و هرچه مي گويد خدايي است. انسان و جهانرا (هر چه که هست با هفت يا هفتاد آسمان، با چهار عنصر يا صد و چهار عنصر) آميخته از او و روانه بسوي او مي بيند و لبريز و شادمان از اين کشف پيامبرانه، تجربه خود را با ديگران در ميان مي گذارد و مغناطيس وار جان هاي شيفته را بسوي خود مي خواند و دريا صفت تيرگي هاشان را مي شويد.
هين بيائيد اي پليدان سوي من که گرفت از خوي يزدان خوي من
در پذيرم جمله زشتي ت را چون ملک پا کي دهم عفريت را
خود غرض زين آب جان اولياست که غسول تيرگي هاي شماست
من با اين "بشر بشير" مهر مي ورزم و اگر عطر کلام الهي را از اين گل مي شنوم براي آن است که با آن گل نشسته است. سالها پيش بود که با محمد (ص) سخن مي گفتم و مي سرودم:
نسخه قانون ما عين شفاست مصحف ما مستفاد از مصطفاست
اي مبارک آن گليم گل تو را وي خنک آن وصف مزّمّل تو را
نه ملک بودي نه دلخسته ز خاک اي بشير ما بشر بودي و پاک
-------------------------------------------
از اطاله کلام بيمناکم و بهمين مقدار بسنده مي کنم و از پاره اي فروع خرد در مي گذرم و ضمن سپاس نهادن به جهد پر شهد و خطاب بي عتاب حضرت آيت الله، از باز بودن باب اين مباحثه و مناظره استقبال مي کنم و خواستار تداوم آنم و مي افزايم که من اکنون در يکي از دانشگاه هاي آمريکا به تدريس اشتغال دارم و کاري را که ببرکت سعه صدر مسئولان در ايران از انجامش محرومم، در اينجا انجام مي دهم. مايلم که پس از بازگشت به ايران، در صورت امکان از حضرت آيت الله دعوت کنم تا محيطي امن و آرام فراهم آورند و در گفتگويي حضوري درين خصوص شرکت جويند و احقاق حق و ابطال باطل کنند. همچنين چون غايت قصواي دينداري و هدف از اين همه دقت ورزي هاي عرفاني و کلامي را بنا کردن جامعه اي پويا و اخلاقي و عادل مي دانم به حکم وظيفه وجداني از حضرت آيت الله مي طلبم تا در مقابل انحرافات عملي و اخلاقي نيز ساکت ننشينند و اگر ظلم و جفايي بر مظلومي مي رود آرام نگيرند و به پيمان خداوند با عالمان وفادار بمانند و با جفاکاران همسويي نکنند و در اين طريق مثال و اسوه ديگران باشند. واله المستعان.
گر نبودي زحمت نامحرمي چند حرفي از وفا واگفتمي
چون جهاني شبهت و اشکال جوست حرف مي رانيم ما بيرون پوست
