‏سيد محمد مهدي شهيدي
Mehdish685@gmail.com

موضوع گزارش حاضر، بررسي اقداماتي است که در ارتباط با بازي هاي کامپيوتري در ايران، توسط شوراي ‏عالي اطلاع رساني - و طي دو سالي که از تغيير اساسنامه و تعيين وظايف آن توسط شوراي عالي انقلاب فرهنگي ‏مي گذرد - صورت گرفته شود.‏

آنچه براساس مشاهدات ميداني اين گزارش قابل بررسي و نتيجه گيري است اين واقعيت تلخ است که سي دي ‏‏"بازي"هاي مورد نظر توسط شرکت هايي خاص، به محض توليد در ايالات متحده آمريکا، در داخل کشور و با ‏تيراژهاي ميليوني تکثير شده و در نظام توزيعي که اختلاف ِ زماني عرضه اش در تهران و روستاي طرز در ‏‏1275 کيلومتري تهران، ماکزيمم يک هفته است، به دست ميليون ها "بازيکن" مي رسند. اين در حالي است که به ‏رغم انبوهي تقاضا براي بازي هاي کامپيوتري، فروشگاه هاي عرضه کننده اين محصولات، اتحاديه يا صنف ‏مشخصي ندارد و در هر منطقه و شهر به اجبار تحت يک واحد صنفي غالبا غير مرتبط مثل نهادهاي صنفي لوازم ‏خانگي، ورزشي و.... فعاليت مي کنند.‏

آنچه از اين بررسي برمي آيد، خنثي بودن ِ اقداماتي است که توسط شوراي عالي اطلاع رساني و به واسطه آن در ‏‏25 نهاد دولتي، حاکميتي، انتظامي و امنيتي در گير در مقوله "بازي" انجام شده است ( مستند رقم 25 نهاد درگير ‏در پديده "بازي"، صورتجلسه اولين نشستي است که سال گذشته به دعوت شوراي عالي اطلاع رساني در محل ‏اين شورا برگذار شد).‏

‎‎نبود کپي رايت‎‎

به عقيده کارشناسان، نبود کپي رايت و عدم رعايت اخلاق حرفه اي در حوزه "بازي" سبب شده تا توليد داخلي ‏شکل نگيرد، ودراين خلا، نظام ارزشگذاري و رتبه بندي بازي ها- که براي خانواده ها و فرزندان آنها بسيار ‏تعيين کننده و با اهميت است- ايجاد نشود، و آنچه نيز در کشورهاي ديگر تدوين شده و حاوي حداقل هايي از نظر ‏فرهنگي است، در ايران نقش کاربردي خود را از دست بدهد.‏

گيم نت ها نيز در حال و هوايي چنين و حتي بدتر فعاليت مي کنند. آنها به رغم حضور بازيکن هاي زيادي که گاه ‏صف مي ايستند تا نوبتشان شود، در نبود قوانين و ضوابطي مشخص، وضعيت تعريف نشده اي دارند. اين مراکز ‏بيش از همه از سوي اداره اماکن نيروي انتظامي تحت بازرسي و نظارت گاه به گاه و موردي قرار دارند. هرچند ‏اين اعمال نظارت لااقل تا کنون بيش از آنکه سويه اي ايجابي داشته باشد با برخوردهاي سلبي همراه بوده است، ‏براي همين هيچ مدير گيم نتي حاضر به گفت و گو با خبرنگاران نمي شود؛ چون "انعکاس مطلب مي تواند اداره ‏اماکن را به گيم نت بکشاند و چند روزي فعاليت هاي آنان را کند يا متوقف سازد".‏

توليد کنندگان بازي هاي کامپيوتري ايران نيز با مشکلات عديده اي مواجه اند. امکان بالاي شکستن قفل يا تکثير ‏غيرمجاز ‏CD، که بخشنامه اخير نيروي انتظامي مبني بر"جرم مشهود" بودن خريد، فروش و شکستن قفل سي ‏دي نيز نتوانست در کاهش آن وايجاد امنيت براي توليد "بازي" موثر واقع شود، برنامه ريزي براي توليد و ‏عرضه چنين محصولاتي را از سوي افراد و شرکت هاي ايراني با ترديد مواجه کرده است. البته، به جز مراکز ‏قدرتمندي چون مجتمع فني تهران يا کانون پرورش فکري کودکان و نوجوانان که به جهت پشتوانه مالي خود ‏امکان نقض کپي رايت را به جان مي خرند تا براي کودک، نوجوانان و جوان ايراني، بازي اي توليد کنند که ‏علاوه بر جذابيت هاي بصري و سرگرم کننده گي، حاوي تاريخ، فرهنگ و تمدن ايراني باشد، نه قهرماناني با ‏موهايي بلوند و چشماني آبي.‏

يکي ديگر از چالش هاي صنعت و تجارت بازي هاي کامپيوتري در کشور نبود نهاد صنفي مرتبط با آن است. اين ‏البته درد مشترک تمام حوزه هايي است که به آي تي مربوط مي شود هر چند با تاسيس سازمان صنفي رايانه اي ‏کشور برخي حوزه ها در حال سامان يافتنند. اما در حوزه "بازي" نهاد صنفي مشخصي وجود ندارد. و عمده ترين ‏دليل آن نوين بودن اين تکنولوژِي، وارداتي بودن آن و مقاومتي است که بدنه ديوانسالاري در برابر رشد، توسعه و ‏تثبيت فرايندهاي مبتني بر آي تي نشان مي دهد.‏

با اين حال فعالان بخش خصوصي در نيمه دهه اخير تلاش هاي جسته گريخته اي، که عمدتا مبتني بر آزمون و ‏خطا بوده است در جهت توليد بازي هاي کامپيوتري انجام داده اند. که برخي از آنها از کيفيت و استانداردهاي ‏بالايي برخوردارند. وجود بازار تقاضا براي بازي هاي کامپيوتري، مهم ترين اهرم براي به جريان انداختن چنين ‏نهادي است تا در پرتو آن بتوان تقاضاي معقول انبوه جوانان جامعه را به تمرين تصميم گيري، انتخاب، مديريت و ‏اجراي تاکتيک و تعيين استراتژي در محيط مجازي پاسخ داد.‏

‎‎سياست گذاري بازي هاي الکترونيکي‎‎

شهريور 1385: شوراي عالي‌اطلاع‌رساني، سياست‌گذاري بازي‌هاي الكترونيكي(‏Game‏) را بر عهده گرفت‎ ‎
‏ اين اولين خبري بود که "خبرگذاري جمهوري اسلامي ايران" (ايرنا) روز۱۶/۶/۱۳۸۵به نقل از‎ ‎معاون فني ‏شوراي عالي اطلاع رساني در رابطه با اولين سياست گذاري رسمي در ايران در حوزه پديده "بازي" منتشر کرد.‏

‏ بهروز مينايي در اين خبراعلام کرده بود که تا پايان همان سال‎ ‎ويا اوايل سال هشتاد و شش قرار است ‏‏"جشنواره‌اي در خصوص بازي‌هاي الكترونيكي براي شناسايي‎ ‎پتانسيل موجود در كشور برگزار شود"‏‎.‎‏ ‏

جشنواره اي که در اين ماه پاياني سال هشتاد و شش هنوز برگذار نشده است. ‏

معاون فني شوراي عالي اطلاع ‌رساني كشور در آن روز از تشکيل کار گروهي در خصوص بازي‌هاي ‏الكترونيكي خبر داد و گفت "با صاحب‌نظران، متخصصان و‎ ‎كارشناسان ذيربط نيز در زمينه بازي مذاكراتي به ‏عمل آمده است‎.‎‏" اين کار گروه به مديريت احسان حيدري از اولين کارگروه هايي بود که در دوره جديد شوراي ‏عالي اطلاع رساني بلافاصله با جديت تلاش براي تحقق اهداف تعريف شده را آغاز کرد. ‏‎
دکتر مينايي، دانش آموخته ايالات متحده آمريکا، که در دوره متأخر ِ فعاليت ِ شوراي عالي اطلاع رساني جايگزين ‏مهندس سلجوقي شده است اعلام کرد: "با تشكيل اين گروه كاري، الگوي چگونگي استفاده صحيح و بهينه از‎ ‎بازي ‏در كشور و همچنين قوانين و استانداردهاي مربوط به ورود بازي‌هاي خارجي نيز‎ ‎تهيه مي شود"‏‎.‎
‎
مينايي، توليد بازي‌هاي رايانه‌اي، ايجاد صنعت اين بازي‌ها و همچنين‎ ‎چگونگي طرح‌هاي حمايتي در كشور را ‏محور دوم فعاليت‌هاي شوراي عالي اطلاع رساني ذكر‎ ‎كرد‎.‎
‎
اين مقام مسوول مذاكره با اساتيد دانشگاه‌ها پيرامون طرح‌هاي پژوهشي‎ ‎مرتبط با بازي‌هاي الكترونيكي را محور ‏سوم فعاليت‌هاي شورا بيان كرد كه به گفته او‎ ‎قرار بود در اين زمينه مذاكراتي با صاحبنظران ذيربط صورت ‏گيرد.‏‎
معاون فني شوراي‎ ‎عالي اطلاع رساني وعده داد: " تا پايان امسال( 1385) يا اوايل سال (1386) آينده قرار است‏‎ ‎جشنواره‌اي در خصوص بازي‌هاي الكترونيكي براي شناسايي پتانسيل موجود در كشور برگزار‎ ‎شود‎.‎‏"‏
‎
وي در مورد برگزار شدن مسابقات‎‪ WCJ‎‏ که سومين دوره آن‎ ‬‎در سال 1385توسط شركت‎ ‎كره‌اي ‏LG‏ صورت ‏گرفت، با تاکيد براين که "مسابقات كاملا خصوصي بوده و داراي جايگاه دولتي نمي‌باشد و جوانان‎ ‎پس از ‏برگزاري مسابقات نهايي توسط شركت ‏LG‏ به خارج از كشور اعزام مي شوند"، گفته بود: "شورا در نظر دارد تا ‏مسابقاتي نظير بازهاي رايانه‌اي‎ ‪WCJ‬ ‎را تحت پوشش‎ ‎قرار دهد و هدف نيز اين است كه صنعت بازي‌هاي ‏الكترونيكي در كشور به سمت صحيحي سوق‎ ‎يابد‎.‎
‎
اين مقام مسوول خبر داده بود: "اكنون بازي‌هاي الكترونيكي حاميان بسياري دارد كه مركز‎ ‎صنايع نوين و وزارت ‏فرهنگ و ارشاد اسلامي از آن جمله‌اند‎.‎‏ به گفته وي، " در‏‎ ‎حال حاضر برگزاري بازي‌هاي رايانه‌اي نظير‎ ‪‎، ‏WCJ‬‎توسط شركت‌هاي خارجي ديگر نيز در‎ ‎حال برگزاري است كه بايد بر آن نظارت شود"‏‎.
مينايي گفت: "در خصوص نظارت و حمايت بر‎ ‎بازي‌هاي الكترونيكي، اقدامات و برنامه‌هايي در شورا براي سال ‏آينده ( يعني امسال ) در حال انجام‎ ‎است و بايد در اين مورد جهت دهي‌هاي لازم صورت گيرد تا بتوان اهداف و ‏ارزش‌هاي‎ ‎اجتماعي كشور حفظ شوند"‏‎.‎
‎
وي خاطرنشان كرد يكي از اهداف شورا اين است كه بخش‎ ‎خصوصي در توليد بازي‌هاي الكترونيكي فعال شود‎.
معاون فني شوراي عالي اطلاع رساني "بازي‌هاي‎ ‎الكترونيكي" را شامل تمامي موارد از جمله "بازي‌هاي ‏رايانه‌اي"، "گيم نت"، "پلي‎ ‎استيشن" و بسياري موارد ديگر دانست‎.‎

دستور کاري که دوازده ماه پيش براي سال 1386 اين نهاد بالا دستي توسط مقام دوم شوراي عالي اطلاع رساني ‏کشور اعلام شد مبناي اصلي براي ارزيابي عملکرد شوراي عالي اطلاع رساني در اين گزارش است.‏

در ادامه تلاش شده پس از مرور عملکرد شورا در حوزه بازي براساس اخبار منتشره روي سايت رسمي شورا، ‏از منظري آسيب شناسانه، بر عوامل بيروني و دروني که موجب پيش نرفتن و محقق نشدن دستور کار شورا در ‏سال 86 گرديده انگشت گزارده و آن را مطرح بيان کند. ‏

‎‎مرور اخبار رسمي شورا‏‎‎

‎‎تجاري سازي توليد بازي‌هاي رايانه‌اي‎‎

‎ 1386/2/29‎‏ - دكتر مينايي: "به زودي امتيازاتي‎ ‎براي تجاري سازي توليد بازي‌هاي رايانه‌اي ارائه خواهد شد".‏

بر اساس اين اظهارات رسمي، شورا طرحي را در قالب يك "بسته امتيازات" براي تسهيل امر تجاري سازي ‏بازي‌هاي رايانه‌اي و الكترونيكي توليد شده در كشور تهيه ديده بود كه قرار شد جزئيات آن بزودي اعلام شود.‏
قراري که به رغم گذشت نُه ماه ديگر از آن اطلاع رساني نشده است. ‏

‏ به گزارش واحد ارتباطات دبيرخانه شوراي عالي اطلاع رساني، "طرح ياد شده با همكاري سازمان‌ها و ‏دستگاه‌هاي مرتبط از جمله بنياد ملي بازي‌هاي رايانه‌اي، مركز صنايع نوين، مؤسسه توسعه تجارت ايران، كانون ‏پرورش فكري كودكان و نوجوانان و سازمان صدا و سيما در حال تهيه است". ‏

مينايي تعداد شركت و مجموعه هاي خصوصي که در زمينه توليد بازي و سرگرمي‌هاي الكترونيكي مشغول ‏فعاليت هستند، را 30 شرکت اعلام و تأكيد كرد: قطعاً با همفكري و همكاري فعالان اين حوزه، مسير تقويت و ‏توسعه صنعت بازي‌هاي رايانه‌اي و الكترونيكي در ايران كوتاه‌تر و سريعتر خواهد شد و كارگروه تشكيل شده در ‏دبيرخانه اين شورا بستري جهت تقويت همفكري ها و همكاري‌ها در اين زمينه خواهد بود".‏
‎ ‎
اين مقام رسمي نهاد حاکميتي شورا، عمده‌ترين چالش در مسير توسعه صنعت بازي‌سازي را در ايران، آشفتگي ‏بازار تقاضاارزيابي کرد كه عمدتا بدليل عدم‌ رعايت حقوق‌مالكيت ‌معنوي و ناسالم بودن بازار اين حوزه است.‏

‎‎ساماندهي گيم نت ها‎‎

‎1386/3/11‎‏ - احسان حيدري: "ساماندهي گيم نت ها و تدوين ويژگي هاي يك بازي سراي مطلوب‏‎ ‎نيازمند ‏همكاري سازمان هاي مرتبط و پشتوانه قانوني و تحقيقاتي است".‏

احسان حيدري مسوول كارگروه بازي و سرگرمي هاي الكترونيكي شوراي‎ ‎عالي اطلاع رساني دراولين گفت و ‏گوي خود با رسانه ها، به خبرنگار سيتنا در خصوص ساماندهي گيم نت هاگفت: "باتوجه به فعاليت چندين ساله ‏گيم نت ها دركشور و استقبال نوجوانان از‎ ‎آنها، حركت نخبگان جامعه و دولت در حوزه ساماندهي گيم نت ها ‏خيلي دير شروع شده است".‏‎ ‎

البته طي سال هاي گذشته اقدامات پراكنده اي در اين زمينه‏‎ ‎انجام شده بود. به عنوان مثال اداره كل همكاري هاي ‏سمعي وبصري وزارت ارشاد، وزارت بازرگاني و اداره كل نظارت بر اماكن عمومي اقداماتي را در اين زمينه ‏انجام‎ ‎داده اند و همچنان با نوسان هايي که بيشتر در حاشيه "امر سياسي" رخ مي دهند، به اقدامات عمدتا سلبي ‏خود با گيم نت ها تا امروز ادامه داده اند.‏‎ ‎

بدين ترتيب شوراي عالي‎ ‎اطلاع رساني نيز در ارديبهشت 86 اعلام کرد که "بنا دارد تا با همكاري با ساير ‏سازمان ها وضعيت موجود بازي سراها را به تدريج‎ ‎ساماندهي كند‎.‎‏"‏‎ ‎

حيدري با بيان اينكه در اين مرحله ساماندهي گيم نت ها‎ ‎بيش از هرچيز مستلزم هماهنگي چند سازمان با يكديگر ‏است و ناظر الگوي اداره گيم نت‎ ‎ها بايد به صورت واضح مشخص شود تاكيد كرد: "به دليل گذراندن بخشي از ‏اوقات نوجوان در‎ ‎بازي سراها كه بعضا هنجارهاي نامناسب بر فضاي آنها حاكم است بايد نهاد يا بخشي روي‎ ‎الگوي اداره گيم نت ها نظارت و نهادي از الگوي صحيح اداره گيم نت ها حمايت كند‎.‎‏"‏

تقسيم کار مورد نظر احسان حيدري به رغم نشست هاي مشترکي که به همت شورا برگزار شد، عملا راه به جايي ‏نبرده است و وضعيت گيم نت ها همچنان بر همان پاشنه مي چرخد.‏‎ ‎

مسوول كارگروه بازي و سرگرمي هاي‎ ‎الكترونيكي خاطر نشان كرد: "در اين راستا با وزارت ارشاد از چندين ‏ماه پيش رايزني‎ ‎هاي آغاز شده و اين نهاد به طور منطقي به دليل تلقي شدن گيم نت ها به عنوان يك محيط‎ ‎فرهنگي ‏بايد نسبت به آنها تحليل، نظارت وهدايت داشته باشد‎.‎‏"‏‎ ‎

حيدري‎ ‎درخصوص زمان ساماندهي قطعي گيم نت ها خاطرنشان كرد: "با توجه به زمينه سازي و بررسي‎ ‎هاي ‏انجام شده در سال 85 برآورد شده است تا در سال 86 با پشتوانه هاي تحقيقاتي و‏‎ ‎قانوني و توافقات عملي در ‏رابطه با تعيين نقش هرسازمان در اين زمينه اين ساماندهي‎ ‎انجام شود و در حال حاضر و با گذشت دو سه ماه از ‏سال اقدامات در حال پيشرفت است".‏
‎ ‎
‎‎يک دست و دو هندوانه‎‎

‏ ‏‎1386/3/25‎‏: به همت شوراي عالي اطلاع‎ ‎رساني بستر سازي براي انتقال مفاهيم به وسيله بازي‌هاي رايانه‌اي در ‏حال انجام‎ ‎است.‏

دكتر بهروز مينايي، معاون فني دبيرخانه شوراي عالي اطلاع رساني گفت: كارگروه بازي و سرگرمي‌هاي ‏الكترونيكي در حال بسترسازي جهت انتقال مفاهيم سازنده بوسيله بازي‌هاي رايانه‌اي ايراني است.‏
‏ ‏
به گزارش واحد ارتباطات دبيرخانه شوراي عالي اطلاع رساني، دكتر مينايي تأكيد كرد: "در كارگروه بازي و ‏سرگرمي‌هاي الكترونيكي شوراي عالي اطلاع رساني، تلاش‌هاي زيادي انجام شده تا مفاهيم سازنده و سرمايه‌هاي ‏فرهنگي و ادبي كشور در محتواي بازي‌هاي رايانه‌اي توليدي در داخل كشور ظهور و بروز پيدا كند".‏

اين مقام مسوول همچنين وعده کرد که تا پايان سال86( يعني يک ماه ديگر) چندين بازي قابل قبول ايراني توسط ‏شركت‌هاي خصوصي به بازار ارائه خواهد شد.‏

‏ وي در پايان با بياني آرماني به جايگاه فرابخشي شوراي عالي اطلاع رساني اشاره‌كرد و افزود: "قطعاً تلاش ‏شورا اين است كه نيازهاي كشور در اين حوزه با همكاري بخش‌هاي مختلف دولت و نيز با همكاري وسيع مردم و ‏بخش غير دولتي برآورده شود و در ادامه فعاليت‌ها، شورا سياست همكاري حداكثري با بخش‌هاي مختلف را دنبال ‏خواهد كرد". آرماني که چند ماه بعد، يک شبه و درست چند روز مانده به جشنواره "تسما" با اعلام مصوبات ‏هيات دولت توسط "الهام ِ سخنگو"، مبني بر ادغام و انحلال شورا ي عالي اطلاع رساني، منتفي شد. ‏

‎‎وحدت نظر بر سر ِ چه؟‎‎

‎1386/6/5‎‏ - بهروز مينايي: نمايندگان دستگاه هاي مختلف‎ ‎در موردنظام ملي همكاري در حوزه بازي هاي ‏الكترونيكي به اجماع رسيدند.‏‎ ‎

به گزارش واحد ارتباطات شوراي عالي اطلاع رساني در سومين جلسه شوراي راهبري كارگروه بازي و ‏سرگرمي هاي الكترونيكي، نمايندگان دستگاه هاي مختلف در موردنظام ملي همكاري در حوزه بازي هاي ‏الكترونيكي به وحدت نظر و اجماع رسيدند.‏

در اين جلسه، دكتر شفازند به نمايندگي از وزارت علوم تحقيقات و فناوري، پويا از گروه مشاوران هنري رئيس ‏جمهور، بي طرف و شجاعي طباطبايي از بنياد‌ملي بازيهاي رايانه‌اي، صرامي از مركز توسعه فناوري اطلاعات ‏و رسانه هاي ديجيتال وزارت ارشاد، عرب اسدي از معاونت برنامه ريزي وزارت ارشاد، وحداني‌پرست از ‏انجمن اولياء و مربيان وزارت آموزش و پرورش، بشارتي از صدا و سيما، رباني منش از موسسه تبيان سازمان ‏تبليغات اسلامي، شمشيري از پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، شاوراني از انجمن بازي‌هاي رايانه‌اي ‏سازمان‌تربيت ‌بدني، سالم از سازمان فرهنگي هنري شهرداري تهران، نظري از وزارت بازرگاني و محمد مهدي ‏كارگر از نيروي انتظامي حضور داشتند و به بيان ديدگاه‌هاي خود پرداختند.‏

نکته قابل توجه در برگذاري اين جلسات، فارغ از خروجي داشتن يا نداشتن آن، عدم حضور بخش خصوصي و ‏صاحب نظران مستقل، خصوصا با اين تاکيد مينايي بر اين مساله است "كه اصل توليد بازي هاي رايانه اي توسط ‏بخش خصوصي و عموم نيروهاي متخصص مردمي صورت مي گيرد".‏

مروري بر نتايج دومين جلسه شوراي راهبري نشان مي دهد که "پس از برگزاري دومين جلسه، چارچوب نظام ‏همكاري براي تمامي سازمان ها ارسال شد و در تعاملات دوجانبه نظرات دستگاه هاي مختلف گرفته شد و ‏مسووليت هر دستگاه در محورهاي مختلف سياستگذاري و راهبري، پژوهش، تربيت نيروي انساني، ساماندهي ‏توليد، ساماندهي بازار و ساماندهي استفاده مشخص شد ه بود". در اين زمينه نيز تا کنون گزارش مستندي از ‏ميزان عمل نهاد هاي مذکور به تقسيم کار متعهد شده منتشر نشده است.‏
‏ ‏
‎‎توضيح پاياني‎‎‏ ‏

براي تهيه اين گزارش تماس هاي متعددي با آقاي شهرياري دبير شوراي عالي اطلاع رساني و دکتر مينائي معاون ‏فني ايشان برقرار شد ولي متأسفانه در نهايت اين شورا از هرگونه همکاري دريغ کرد. ‏
‎ ‎
‏ ‏