‏‏

کشته شدن بي نظير بوتو طي يک حمله انتحاري در راولپندي، کشور پاکستان را در معرض نا آراميهائي قرار ‏داده که براورد همه ابعاد آن تا روزها و هفته هاي اتي ممکن نيست. گسترش اين نا آراميها که تا کنون به لغو ‏انتخابات پارلماني آينده در پاکستان انجاميده ميتواند اين کشور بحران زده را در خطر جنگ داخلي قرار دهد.‏

با توجه به موقعيت با اهميت پاکستان در جغرافياي سياسي جنوب غربي اسيا، و همزمان، نقش غير قابل انکار آن ‏کشور در روياروئي با(يا حمايت از) تروريسم بين الملل، تحولات اجتناب ناپذير ناشي از کشته شدن بوتو نگراني ‏هاي عمده اي را نزد کشورهاي مختلف موجب شده است. دامنه اين تاثيرها را شايد بتوان تا حيطه سياست داخلي ‏امريکا نيز ارزيابي و نفوذ آن‏‎ ‎را در نتايج انتخابات اينده رياست جمهوري آ ن کشور مشاهده کرد.‏

به جز کشورهاي بزرگ غير منطقه اي، از جمله امريکا و بريتانيا، کشورهاي همسايه پاکستان نيزطبيعتا در ‏معرض نتايج تحولات ناشي از کشته شدن بوتو قرار گرفته اند. از ميان چهار کشور هند، ايران، افغانستان و چين ‏که در اطراف پاکستان قراردارند، اگر چه نگراني هاي هند و افغانستان در اين زمينه تا حدودي بيش از دو همسايه ‏ديگر است، در عين حال با توجه به شرايط خاص منطقه، ايران نيز که داراي 909 کيلومتر مرز مشترک با ‏پاکستان است احتمالا از نتايج کوتاه مدت و ميان مدت ناشي از اغاز و توسعه نا آرامي ها در داخل پاکستان ‏مصون نخواهد ماند.‏

‎‎نگراني هاي امنيتي‎‎

نگراني عمده و فوري ايران از بروز نا آرامي در پاکستان، مشابه هر کشور همسايه ديگري، ناشي از ملاحظات ‏امنيت ملي است. چرا که در گير شدن در جنگ خارجي يا بروز نا ارامي و آغاز جنگ داخلي در کشور همسايه، ‏به اساني مي تواند از مرزهاي مشترک عبور و موجب نا امني در داخل مرزهاي خودي بشود. ‏

‏ تجربه جنگ هند و پاکستان در سال 1965 و تصميم ايران براي حمايت از پاکستان – سوخت رساني به آن و پناه ‏دادن به هواپيماهاي نظامي و مسافري آن کشور - ناشي از ملاحظات و محاسبات امنيت ملي ايران در آن زمان ‏بود. در طول جنگ دوم خليج فارس و مقابله آمريکا با عراق در سال 1991 نيزايران به نوعي مجبور به مداخله و ‏در وسعت بيشتري مکلف به تمهيد تدارکات خاص دفاعي شد. اين ملاحظات پس از روي کار امدن دولت طالبان ‏در افغانستان ايران را در سال 1997 تا مرز جنگ با همسايه شرقي اش پيش برد. در تمامي اين در گيريها امنيت ‏ملي ايران تابع متغبر هائي شد که در کشورهاي همسايه شکل گرفته بود.‏

مرز مشترک ايران با پاکستان از جمله نا امنترين مناطق مرزي ايران است. مناطق بلوچستان و سيستان ايران ‏بدليل وجود وجوه مشترک جغرافيائي، قومي، فرهنگي و مذهبي با مناطق پيوسته به آن در درون خاک پاکستان (و ‏افغانستان) مستقيما در معرض تحولات داخلي دو کشور فوق قرار دارند. قاچاق مواد مخدر، قاچاق اسلحه، ادم ‏ربائي و پناه گرفتن گروههاي تروريستي از جمله القاعده در دو سوي مرزهائي که کنترل آنها با دشواري هاي ‏عديده روبروست، تنها بخشي از مشکلات روزمره در اين مناطق هستند.‏

‏ بديهي است که در صورت توسعه يافتن نا آرامي ها در پاکستان کنترل آن دولت بر امنيت داخلي اش کاهش يافته ‏و در نتيجه نا آرامي هاي ناشي از ضعف دولت محلي در کنترل امنيت به مرزهاي شرقي ايران گسترش يابد. ‏دراين شرايط بخصوص به دليل حضور گروههاي مسلح در آن مناطق که مدعي تماميت ارضي کشور اند ‏‏(ازجمله سه گروه جدائي طلب در بلوچستان)، خطر شکل گرفتن تحرکاتي با هدف افزايش بي ثباتي در شرق ايران ‏را مي توان انتظار داشت.‏

‎‎سوابق همکاري هاي دو کشور‏‎‎

نگراني هاي امنيتي در مرزهاي بلوچستان و همکاري هاي ايران و پاکستان براي کنترل شورشيان مسلح و ‏قاچاقچيان در گذشته، همواره از جمله عوامل مهم توسعه روابط و دوستي بين دولتهاي دو کشور بوده است. ايران ‏اولين کشوري بود که در سال 1947 ميلادي استقلال پاکستان را به رسميت شناخت و از آن زمان روابط همه ‏جانبه مابين دوکشور بسرعت تو سعه يافت.‏

اوج نزديکي روابط دو کشور همسايه به زمان نخست وزيري ذولفقار علي بوتو نخست وزير اسبق و پدر بي نظير ‏باز ميگردد. روابط شخصي او با شاه ايران به توسعه روابط دو کشور ياري داد. بوتو که همسري ايراني اختيار ‏کرده بود (نصرت بوتو از اهالي اصفهان) علاقه خاصي به فرهنگ و زبان ايراني داشت و فارسي را خوب مي ‏دانست.‏

‏ نزديکي اين روابط موجب شد که ذولفقار علي بوتو در طول نخست وزيري خود ديدار هاي متعدد رسمي و غير ‏رسمي از ايران بعمل آورد. از اين لحاظ روابط شخصي شاه و بوتو تنها با دوستي شخصي بين شاه و انور سادات ‏رئس جمهور سابق مصر قابل مقايسه است. در آن دوران روابط نزديک ايران و پاکستان در سطحي قرار داشت ‏که ايران پس از اعلام اتمي شدن هند در سال 1974 برنامه اتمي پاکستان را مورد حمايت مالي قرار داد و سرعت ‏بيشتر آن را موجب شد. دوکشور ايران و پاکستان طي آن دوران متحد نظامي بوده و هر دو همراه امريکا و ترکيه ‏و بريتانيا(عضو وابسته) عضويت پيمان دفاعي سنتو را داشتند.‏
‏ ‏
‎‎بعد از انقلاب‎‎

پس از انقلاب اسلامي روابط دوکشور که بدنبال کودتاي 1977 ضياءالحق کاهش يافته و به سطح روابط کاري ‏رسيده بود همچنان ادامه يافت. در ابتداي جنگ ايران با عراق، دولت وقت پاکستان از ايران حمايت مي کرد ولي ‏با مداخله عربستان و بعد امريکا و بريتانيا و حمايت آنها از عراق در جنگ هشت ساله، حمايت پاکستان نيزمتوجه ‏عراق شد. تا قبل از آن و در ادامه همکاري هاي باقي مانده از دوران پيش از انقلاب، ايران و پاکستان در زمينه ‏هاي مختلف نظامي با يکديگر همکاري داشتند. اين همکاري ها شامل سرويس و نگهداري ناوهاي جنگي ايران در ‏پاکستان و همچنين تامين خدمات تعمير هواپيماهاي نظامي و مسافري ايران مي شد. ‏

ادامه حضور و جنگ اتحاد جماهير شوروي در افغانستان، به بهانه حمايت از دولت کمونيستي کابل، به اعزام ‏چريکهاي سني عرب از راه پاکستان به افغانستان انجاميد. با افزايش حضور چريکهاي سني در مرزهاي پاکستان ‏و افغانستان و ارسال ساير کمکهاي سعودي به پاکستان نفوذ وهابي ها نيز در پاکستان افزايش يافت، به طوري که ‏علاوه بر قبايل مرزي، بخشهايي از ارتش و بخصوص نيروهاي امنيتي پاکستان نيز به تب وهابيت مبتلا شدند. ‏اين تحول تدريجا به جدايي بيشتر شيعه و سني در پاکستان انجاميد و سردي روابط دو کشور ايران و پاکستان را ‏رقم زد. ‏

در اغازاولين دور نخست وزيري بي نظير بوتو در سال 1988 اميد به بهبود روابط دو کشور ايران و پاکستان ‏افزايش يافت، ولي علي رغم همکاري هاي دو کشور، روابط تجاري گذشته به اوج روابط دهه هفتاد نرسيد. در اين ‏دوران ايران بيشتر سعي در نزديکي به هند داشت و همين تلاشها نيز در ادامه سردي نسبي روابط بين تهران و ‏اسلام آباد بي تاثير نبود. ‏

بعد از کودتاي مشرف دراکتبر سال 1999 حرکتهاي تازه اي براي توسعه همکاري هاي نظامي و غير نظامي ‏بين تهران و اسلام اباد صورت گرفت. کمکهاي عبدالقادر خان دانشمند اتمي پاکستان به توسعه برنامه اتمي ايران ‏و بخصوص دادن نمونه هاي سانتريفيوژهاي پي1 و بعد کمک براي خريد قطعات آن از بازارهاي سياه بين المللي ‏و همچنين تحويل نقشه هاي فني ادوات سانتريفيوژهاي پي2 حاکي از ادامه روابط خوب کاري مابين دوکشور پيش ‏از روي کار آمدن مشرف و ادامه آن در سالهاي بعد است. اين همکاري ها بخشهاي صنايع موشکي دو کشور را ‏نيز که هر دو براي توسعه آن از تکنولوژي مشترکي برخوردار بودند شامل شد.‏

‎‎تجارت محدود‎‎

در مقايسه با ترکيه، همسايه غربي ايران، حجم مبادلات ايران با پاکستان توسعه کافي نيافته است. ارزش مبادلات ‏تجاري دو کشور در سال گذشته کمتر از 600 ميليون دلار بوده است. عمده ترين قلم صادراتي ايران به پاکستان ‏نفت است. پاکستان نيز صادر کننده مواد خوراکي به ايران است. اگر چه با توجه به نزديکي سطح رشد صنعتي دو ‏کشور، اقتصاد دو کشور نميتوانند مکمل يکديگر باشند با اين وجود زمينه توسعه روابط تجاري دوکشور فراهم ‏است. عضويت دو کشور در پيمان همکاري هاي اقتصادي (اکو) مي تواند در اين راه موثر واقع شود. بيش از ‏توسعه تجارت ايران مايل به توسعه همکاريهاي امنيتي و نظامي با پاکستان است و در اين دو زمينه با دولت اسلام ‏اباد قرار دادهائي بامضاء رسانده که محتواي آن تاکنون محرمانه مانده است. ‏

‎‎صدور گاز-‏‎ ‎قرباني عمده‏‎‎

با توجه به نيازپاکستان به تامين منابع انرژي، ايران همواره بعنوان يک تامين کننده مورد توجه و علاقه پاکستان ‏بوده است. آغاز بهره برداري ايران از منابع عظيم گاز پارس جنوبي ايران، دولت را به بازار يابي براي فروش ‏گاز واداشت و بازار هند و پاکستان يکي از گزينه هاي ايران بود. طي 15 سال گذشته ايران و پاکستان براي عملي ‏شدن اجراي طرح لوله اي که بتواند 150 ميليون متر مکعب از گاز ايران را از راه پاکستان به هند برساند در ‏تلاش بوده اند و لي مجموعه اي از مشکلات، علي رغم اعلام تمايل اصولي هند نسبت به مشارکت در اين طرح، ‏تاکنون مانع از رسيدن سه کشور به نتيجه نهائي در اين زمينه شده است.‏

ازنظر هند مشکلات امنيتي عبور خط لوله اي که با هزينه بالغ بر 8 ميليارد دلار قرار است در طول 2400 ‏کيلومتر از مسير پاکستان گاز ايران را به مرز هند برساند بزرگترين عامل باز دارنده است. اگر چه مخالفت ‏امريکا با اجراي اين طرح و بنوعي مشروط کردن توسعه همکاري اتمي واشنگتن و دهلي به پا پس کشيدن هند از ‏طرح مزبور طي چند سال اخير به دلايل کاهش تمايل هند افزوده شده، و لي همچنان نگراني هاي هند از وابسته ‏کردن بخشي از نياز هاي انرژي خود به پاکستان به عنوان بازدارنده عمده تر پيش روي اين طرح قرار دارد. ‏تحولات ناشي از کشته شدن بي نظير بوتو اين نگراني ها را در هند بشدت افزايش داده و هند را تا مدت هاي ‏طولاني از نزديکي عملي به اين طرح باز خواهد داشت.‏

اگرچه ايران بعد از مشهود شدن بي تفاوتي دهلي به دريافت گاز ايران از مسير پاکستان به اجراي نيمه کاره طرح ‏و محدود شدن صدور گاز به پاکستان بسنده کرده بود، با اغاز نا آرامي ها در پاکستان و تحولات سياسي پيامد آن ‏اينک مجبور خواهد شد که قطعي کردن اين طرح را که اخيرا رنگ غليظ سياسي نيز بخود گرفته تا يکي دو سال ‏اينده معوق بگذارد.‏

اجراي اين طرح در شرايطي پيگيري مي شد که از يک سو توسعه آينده وميزان توليد گاز ايران در شرايط کنوني ‏با مشکلات و ابهامهاي جدي روبرو است و از سويي افشا شدن موافقت دولت ايران براي دريافت بهاي کم از ‏پاکستان در قبال صدور گاز، مخالفتهايي را در قبال نهايي کردن آن بر انگيخته است. علي رغم اصرار ايران براي ‏اجراي طرح فروش گاز به پاکستان و متعهد کردن توليدات گاز آن به بازار متزلزلي نظير پاکستان، در شرايطي ‏که بازار بسيار ثابت تر و بهاي بهتري در اروپا براي آن فراهم است و حتي در صورت عدم صدور گاز مازاد، ‏مجموعه آن مي تواند بمصرف تزريق به چاههاي نفت برسد و کاهش توليد نفت را جبران کند اين گمان را تقويت ‏ميکند که رنگ سياسي اجراي طرح ناشي از توافق مشترک براي انجم همکاري هائي است که بخشهاي عمده آن ‏اعلام نشده است.‏

علي رغم تغيير اوضاع سياسي در پاکستان اگرچه شرايط ثابت ژئوپوليتيکي ميان دو کشور ادامه همکاري هاي في ‏مابين در زمينه هاي انرژي- امنيتي و نظامي را تو جيه خواهد کرد، ولي تغير احتمالي عوامل سياسي در يک ‏سوي همکاري و بخصوص تغيير شرايط امنيتي ناشي از تحولات مورد بحث، شرايط انجام همکاري هاي آينده دو ‏کشور را تغيير خواهد داد. براي ارزيابي ميزان اين تغييرات، ايران نيز نظير ساير کشور هاي همسايه پاکستان ‏مجبور است که تحولات ناشي از کشته شدن بي نظير را از نزديک پي گيري و نتايج آنرا در معادلات امنيت ملي ‏خود مورد توجه قرار دهد. ‏