‏

ازمهمترين عوامل توسعه در جهان امروز وجود نهادهاي مدني به ويژه "حزب" است که شراکت هر فرد‎ ‎را ‏در نظام تصميم گيري ميسر‎ ‎ساخته ودربرابر قانون متعهد مينمايد؛ بر بي تفاوتي او قلم بطلان مي کشد تا ‏احساس مسئوليت کند و اين در درجه اول يعني "مسئوليت". چه هر کس با شرکت در حزب، اتحاديه، سنديکا ‏و... خود را درگير مسائل اجتماعي مي کند که امروزبيش از همه در "شهر" بازتاب مي يابد، وگرنه قوانين ‏بسيار در جامعه شهري "کان لم يکن" است. يعني به همان نسبت که مانياز به مجلس، انتخابات، شورا وراي ‏مردم داريم، به همان اندازه هم وجود اين عوامل بدون حزب، غير ممکن است.‏

در کشورهاي توسعه يافته، بعداز نقش روشنفکران در شکل گيري احزاب سياسي وايدئولوژيک، دولتها براي ‏شکل گيري نهاد هاي مدني، به ويژه احزاب سياسي يارانه هاي مختلف در نظر مي گيرند تا اين نهاد ها رشد ‏يافته ومسئولين بتوانند به مطالبات مردم آگاهي يابند و به اين ترتيب راه هرگونه واکنشهاي احتمالي وغير ‏دموکراتيک بسته شود. ‏

ممکن است بعضي حکومتها با القاء "ايدئولوژي قدرت" مدت زماني جامعه را فارغ از هرگونه کنش کنند ـ ‏امري که "ضد توسعه" است ـ اما اين کشورها هميشه نيازمند خارج بوده ومصرف کننده ساخته هاي ديگران ‏وحتي در حوزه "انديشه وعلم" که از توليد بازمي مانند وکم کم وابسته به کشورهاي توسعه يافته مي شوند، آن ‏هم در حالي که شعار استقلال مي دهند. ‏

اما تحقق حکومت مردم بر مردم ابزارها ووسايلي را مي طلبد که يکي از مهمترين آنهاحزب وسپس شورا ـ ‏NGO‏- اتحاديه، سنديکا و...است که اينها رابط عرصه عمومي با عرصه قدرت هستند وبا تعامل با هم به ‏مقدار زياد مکمل يکديگرند تا شهروند بتواند درجامعه شهري مطالبات بحق خودرا به "وظيفه" و"قانون" ‏براي دولت وحکومت تبديل کند؛ وگرنه "دولت خدمتگزار" و"دموکراسي" جز "شعار" نيست. همان چيزهايي ‏که براي ما بصورت آرمان وآرزوباقيمانده است.در چنين شرايطي بي قانوني وعدم تعهد اجتماعي همانند ‏بسياري کشورها، به ويژه در جهان سوم که در آنها از دموکراسي خبري نيست، با نوعي آنارشيسم ناخواسته ‏هرگونه نظم اجتماعي را از قبل غير ممکن مي گرداند. نظمي که در فقدان آن فساد، جنايت وجرم ‏و....روزبروز افزون مي شود وجامعه را از درون مي خورد که در چنين حالتي نياز به دشمن بيروني نيست. ‏قربانيان اجتماعي که امروز نامشان "اجامر واوباش" شده، خود قرباني بي نظمي ها در جامعه اي هستند که ‏هيچ نظمي را بر نميتابد. لذا بايد زمينه هاي رشد اين پديده هاي ناميمون را که بيشتر حاصل فقر مادي ‏وفرهنگي است، از ميان برد تا نوعي انحطاط بدون ترمز وفرمان جامعه را در سراشيبي سقوط قرار ندهد.‏

‏ در چنين شرايطي "حزب يک مکتب عالي تربيتي جهت ايجاد يک کادر نيرومند ومصمم همفکر اداري ‏واجتماعي است." [محمد نخشب در کتاب حزب چيست] دموکراسي در دنياي امروز با تمام راه هاي گريز که ‏بعضي حکومتها در جستجوي آنند بخاطررشد ارتباطات، جبر زمانه ماست وبيشتر يک "متدولوژي ‏وکاربردي است".‏

بعداز انقلاب مشروطه که ما به نسبتي وارد دوران مدرن ويا بحران گذار شديم و در مقاطعي اگرچه اندک ‏فضاي آزادي را تجربه کرديم، احزاب چندي با نفوذ رجال به اصطلاح قديمي شکل گرفت. اين احزاب هرکدام ‏براي يک دوره مردم وجماعاتي را گرد خود آوردند که براي بعضي پلکان قدرت وبراي گروهي راهي براي ‏رهايي از استبداد بود. با هر نيت، اما اين کار مثبت بود، چه در مجموع ما بانوعي جامعه توده وار روبرو ‏بوديم که از اهم آن بي تفاوتي نسبت به امور بود. اين روند انقلابي در ايران با کودتاي 1299 در کشورما ‏متوقف شد. درصورتيکه اگر ملت در چند حزب متشکل شده بود مي توانست مانع اصلي کودتاي 1299 ‏باشد.‏

‏ در دهه بيست که با جنگ دوم جهاني ورفتن ديکتاتور فضا به يکباره باز شد، احزاب چندي را با تعاريفي ‏مدرن از انسان ودررابطه با نوعي جهان بيني وايدولوژي وبرنامه ها شاهد بوديم. تعاريف بومي بيشتر به ‏انسان "اخلاق مدار" معطوف بود وتعاريف "فايده مدار" به انسان وتوسعه مادي، چه از اين منظر انسان چون ‏‏"ماشيني بود که نياز به سوخت داشت" ولي از نظر ما انسان بخاطر مهار وکنترل نياز به نوعي فرهنگ ‏وتعريف اخلاقي داشت که فراتر از سود رفته، دررابطه با ديگري به قرار داد، حقوق، ورعايت جمع معطوف ‏ميشد که اولين وظيفه اخلاقي رعايت "حقوق ديگري" است که عدالت اجتماعي نام گرفت.دراين مرحله است ‏که نياز به حزب، اتحاديه، شورا وحتي عدم تمرکز قدرت که ضرورتي اجتناب ناپذير است تا مقدمات توسعه ‏فراهم آيد وجماعات تبديل به "ملت" شوند، مطرح مي گردد. ‏

در چنين شرايطي روشنفکران ما بايد دربدترين شرايط با درک روح زمان و باراي خوداز ميليتاريزه شدن ‏مجدد ايران ممانعت و با گرد هم آمدن مانع توقف اين روند شوند. بايد بپذيريم که غالب روشنفکران در جهان ‏کار خودرا ابتدا از حزب وسازمان آغاز کرده اند. ‏