حسن هدايت از علاقمندان تاريخ معاصر ايران است که تا کنون چندين فيلم را متاثر از اين فضا جلوي دوربين برده است. گرداب اخرين ساخته اوبر اساس داستاني از صادق هدايت هم اکنون بر پرده سينماهاي تهران است. روز نگاهي دارد به اين فيلم.

هدايت به روايت هدايت

نويسنده، تهيه کننده و کارگردان:حسن هدايت، براساس داستان گرداب نوشته صادق هدايت- مدير فيلمبرداري: فرهاد مافي - بازيگران: شهاب حسيني، لاله اسکندري، احمد نجفي، شاهرخ فروتنيان.

خلاصه داستان: بهرام و همايون دوستاني قديمي هستند. بهرام تا به حال ازدواج نکرده و همايون صاحب همسر و يک دختر کوچک است. بهرام به علتي نامعلوم خودکشي مي کند و همايون را با توهم خيانت همسرش و بهرام به او تنها مي گذارد. همايون مي پندارد دخترش متعلق به او نيست. پس همسر و دختر را از منزل بيرون مي کند و خودش در عالم وهم و واقعيت رد خيانت را مي گيرد و درپايان متوجه خطاي خود مي شود. او نزد همسرش مي رود، اما با خبر مرگ دخترش مواجه مي شود.

حسن هدايت که سينما را از دهه 60 به شکلي جدي آغاز کرده است همواره دلبسته فضاهايي خاص از منظر تاريخي بوده. وي همواره سراغ برهه اي از تاريخ معاصر مي رود تا بتواند به تصاويري تاريخي دست پيدا کند. در جاهايي همانند مجموعه تلوزيوني کاراگاه و فيلمي مانند گراند سينما موفق به نظر مي رسد، اما در فيلم هايي نيز مانند چشم شيطان و دلاوران کوچه دلگشا و... چندان موفق نيست.

هدايت يکي دو سال پيش بود که در راستاي پاسخ به يکي از دغدغه هاي هميشگي اش سراغ داستان هايي از صادق هدايت رفت و دو فيلم بر اساس تعدادي از داستان هاي او جلوي دوربين برد. فيلم نخست آنقدر داراي ضعف هاي اساسي در پرداخت فيلمنامه اي و بصري بودکه هيچگاه اجازه نمايش نيافت و تنها در چند نمايش خصوصي براي نويسندگان سينمايي روي پرده رفت. در آن فيلم محوريت داستان با خود صادق هدايت بود که با دست کاري هاي کارگردان به عنوان يکي از شخصيت هاي داستان وارد قصه مي شود. اما گرداب که به عنوان داستاني مستقل از هدايت تبديل به فيلم نشده بود مدت ها اجازه نمايش پيدا نکرد و در نهايت با جرح و تعديل هايي در چند سينماي محدود روي پرده رفت. اين فيلم بر اساس داستاني از مجموعه سه قطره خون ساخته شده است. شيوه روايت داستان صادق هدايت نيز توسط حسن هدايت با تغييراتي مواجه شده است. از جمله اينکه در اين فيلم هم بهروز شعيبي نقش هدايت نويسنده را ايفا مي کند. او داستان را در جاي جاي فيلم به عنوان راوي براي بيننده تعريف مي کند. از سوي ديگر به دليل کوتاه بودن زمان قصه چند شاخه فرعي به فيلم افزوده شده که هيچ کمک شاياني به کليت فيلم نکرده و برعکس آن را مخدوش مي کند.

بسياري از منتقدان بر اين عقيده اند که داستان هاي هدايت روي کاغذ به تکامل رسيده اندو کمتر قابليت تبديل شدن به فيلم را دارند. داستان هاي هدايت به هيچ عنوان تاريخ مصرف ندارند و حتي همين داستان گرداب را مي توان با زبان امروز روايت کرد. اما حسن هدايت به دليلي دلبستگي هاي شخصي کوشيده در فضاسازي بصري به فضاي عمومي داستان يعني دوره پهلوي وفادار بماند، اما باوجود تجربه هاي پيشينش نمي تواند به نتيجه مطلوبي دست يابد. فضاي داستان صادق هدايت سرشار از توهم و نگره هاي اکسپرسيونيستي است که در راستاي باور مخاطب نقشي اصلي برعهده دارد، اما در فيلم تمام فضاهاي اکسپرسيونيستي جاي خود را به تصاوير رئاليستي داده است. از سوي ديگر در فيلم هايي که تم خيانت و سوء ظن را در سينما مطرح مي کنند و از نمونه اي ترين آنها مي توان به فيلم چشمان باز بسته ساخته استنلي کوبريک اشاره کرد امکان نمايش صحنه هاي خيانت، حتي در توهم شخصيت اصلي از مولفه هاي اصلي به شمار مي آيد. اما به علت اينکه در ايران امکان نمايش چنين صحنه هايي وجود ندارد طبيعي است که فيلمساز نتواند به مطلوب دست يافته و عناصر ديگري را جايگزين آن نمايد که به طور حتم نمي تواند جايگزين خوبي باشد.

وجود راوي نيز در بسياري از لحظات لطمات اساسي را به داستان وارد کرده است. اين راوي در بسياري از صحنه ها به توضيح واضحات مي پردازد که به راحتي قابل حذف است. اما حسن هدايت مخمصه اي را در ابتداي فيلم براي خود پديد مي آورد که تا انتها دست و پاي او را در بيان داستان مي بندد. فيلم تناسب درستي در زمينه بازيگران هم ندارد. شهاب حسيني در نقش همايون و لاله اسکندري که به ايفاي نقش بدري مي پردازد نمي توانند آنگونه که بايد به حس دروني داستان صادق هدايت دست يابند. اما در عوض نقشي را که احمد نجفي به عنوان يک آدم کش حرفه اي بر عهده دارد و توسط فيلمساز به داستان اصلي افزوده شده در داستان جالب توجه به نظر مي رسد.

اقتباس ادبي از لازمه هاي مهم سينماي ايران به شمار مي آيد. اما در برخورد با فيلم هايي همانند فيلم گرداب اين سئوال پيش مي آيد که آيا همه داستان ها قابليت اقتباس را دارند.