اكنون در آستانه صدور دومين قطعنامه شوراي امنيت سازمان ملل عليه ايران هستيم و من ناچارم درباره موضوعي اندك متفاوت از سال گذشته يعني "صلح مسلح "سخن بگويم؛ به قول معروف سال به سال دريغ از پارسال.

به لحاظ حقوقي (حقوق بين‌‏الملل) رابطه دو كشور يا دو بلوك از كشورها از حالت‌‏هاي زير خارج نيست:
1- حالات كامله‌‏ الوداد، كه در اين حالت دو كشور متحد استراتژيك همديگر محسوب شده و در زمينه‌‏هاي مختلف نظامي، اقتصادي و ديپلماتيك هم‌‏موضع و متحابه‌‏اند. به ياد دارم كه سفير سابق چين كه به زبان فارسي نيز مسلط بود، روابط ايران و چين را از نوع كامله الوداد تلقي مي‌‏كرد اما اكنون كه دولت چين در قطعنامه گذشته عليه ايران در سازمان ملل راي داده است، آيا مي‌‏توان چين را كشوري متحابه با ايران دانست يا نه؟

2- حالت همزيستي مسالمت‌‏آميز؛ كه در اين حالت با فرض قبول اختلافات ميان كشورها آنان مي‌‏پذيرند كه به صورت صلح و سلام در كنار يكديگر زندگي مي‌‏كنند چون عوارض منازعه را خطرناك‌‏تر از عوارض مسالمت و مصالحه مي‌‏دانند مثلا رابطه ايران و تاجيكستان، تركمنستان، آذربايجان ... از اين نوع است. زماني روس‌‏ها ادعا كردند كه ما جهانيان در يك قايق به سر مي‌‏بريم و سوراخ كردن اين قايق به نفع هيچ‌‏كس نيست و تز همزيستي مسالمت‌‏آميز را جايگزين تز جدال اردوي كار و اردوي سرمايه نمودند.

3- حالت جنگ سرد؛ كه در اين حالت دو كشور با تبليغات و عمليات رواني از طريق رسانه‌‏ها عليه همديگر سخن‌‏پراكني كرده و آسيب‌‏پذيري هر يك را به رخ اتباع آن كشور كشيده و از اين طريق با ايجاد بحران مشروعيت سعي مي‌‏كنند كه رابطه دولت و مردم يا اقليت‌‏ها را مخدوش نمايند. اين حالت را ما سال‌‏ها بين ايران و عراق در زمان حكومت پهلوي دوم قبل از قطعنامه 1975 شاهد بوده‌‏ايم، بين شوروي و آمريكا و ميان مسكو و پكن كه در تواريخ مذكور است.

4- مخاصمه كه در اين حالت مساله از جنگ لفظي به درآمده و دعاوي ارضي مطرح مي‌‏شود و اين مدعيات به سازمان‌‏هاي بين‌‏المللي كشيده مي‌‏شود. همچنين عمليات پنهان اعم از جاسوسي، ضدجاسوسي، خرابكاري، آدم‌‏ربايي در داخل دو كشور متخاصم صورت مي‌‏گيرد حتي ممكن است كار به گروگانگيري اتباع دو كشور بينجامد يا به صدمه زدن به منافع طرفين در خارج از مرزها منتهي شود. اگر يادمان باشد چند سال پيش در يك دعواي حقوقي بعضي از سياسيون ايران مدعي شدند كه روابط ايران و آمريكا رابطه تخاصم است و كار به آنجا كشيد كه وزارت خارجه در اين باره اظهار نظر نمايد چون موضوع به وضعيت پرونده شرايط متبوعه داخلي مربوط شد.

5- صلح مسلح ARMED PEACE؛ كه وضعيتي است كه در آن تعادلي ناپايدار ميان دو كشور وجود دارد كه به آن حالت «نه جنگ نه صلح» مي‌‏گويند. اين وضعيت ممكن است بعد از انجام جنگي صورت گرفته باشد كه طرفين آتش‌‏بس داده باشند و خود را آماده عمليات بعدي كنند يا آرامشي قبل از طوفان باشد. در اين باره بيشتر توضيح خواهم داد.

6- جنگ محدود؛ كه جنگي است كه يا به لحاظ جغرافيايي منطقه محدودي را در برمي‌‏گيرد يا پارتيزاني است يا به لحاظ زماني موقتي است يا به لحاظ ادوات كه در آن طرفين محدوديت‌‏ها را بر خود هموار مي‌‏كنند مانند دارفور و جنگ اخير لبنان.

7- جنگ تمام‌‏عيار؛ كه در اين حالت طرفين با تمام قوا به قصد نابودي طرف مقابل وارد صحنه شده و از هيچ حربه‌‏اي فروگذار نمي‌‏كنند تا بالاخره يكي از طرفين از پا درآيد يا قدرت‌‏هاي ديگر مداخله نموده و ترك مخاصمه را الزامي مي‌‏نمايد مانند جنگ جهاني.

با اين مقدمه بايد ديد ما اكنون در چه وضعيتي به سر مي‌‏بريم. از نظر بنده پس از آن كه پرونده هسته‌‏اي ما به شوراي امنيت سازمان ملل متحد رفت و اكنون منتظر صدور قطعنامه دوم آن نيز هستيم، در عمل يم. اين وضعيت ويژگي‌‏هايي دارد كه بايد به آنها دقت كرد:

الف) در اين وضعيت، ما غني‌‏سازي اورانيوم را ادامه مي‌‏دهيم اما كشور در حالت تعليق است. به اين معنا كه در كشور نه امكان سرمايه‌‏گذاري وجود دارد، نه وضعيت آينده قابل پيش‌‏بيني است، نه پروژه‌‏هاي فاينانس و بيع متقابل جواب مي‌‏دهند و نه دورنمايي براي برون‌‏رفت از وضعيت بيكاري، فساد، بي‌‏عدالتي و فقر وجود دارد. به اين شرايط غني‌‏سازي در تعليق مي‌‏گويند يعني چرخ سانتريفوژها مي‌‏چرخد اما چرخ اقتصاد از كار افتاده است. اگر دقت كرده باشيد، كشوري مانند روسيه كه در گذشته با ما همراهي مي‌‏كرد نيز اخيرا با ادعاهاي واهي پيشبرد پروژه نيروگاه بوشهر را متوقف ساخته است و منتظر است قطعنامه بعدي عليه ما صادر شود تا قادر به تصميم‌‏گيري باشد. ژاپني‌‏ها هم كه بنا بود در پروژه‌‏هاي نفت و گاز ما سرمايه‌‏گذاري كنند، عقب‌‏نشيني كرده‌‏اند حتي بانك‌‏هاي چيني نيز اكنون با ما همكاري نمي‌‏كنند. مالزي هم كه ادعا شده است براي سرمايه‌‏گذاري در ايران پا پيش گذاشته است، در حقيقت يك يا دو تفاهم‌‏نامه امضا كرده است تا ببيند اوضاع به كدام سو مي‌‏رود.

ب ) گاهي گفته مي‌‏شود كه غني‌‏سازي و برخورداري از انرژي هسته‌‏اي حق مسلم ماست اما بايد توجه داشت كه در كنار اين حق ما داراي حقوق ديگري هم هستيم، در حالي كه برخي افراد انرژي هسته‌‏اي را يك حق پايه‌‏اي عنوان مي‌‏كنند، من مي‌‏خواهم بگويم شايد مهمترين حقي كه در اين ميان پايمال مي‌‏شود، حق توسعه است چرا كه ما هم حق داريم كشوري توسعه‌‏يافته شويم. كشور ايران با برخورداري از منابع سرشار و استعدادهاي درخشان هيچ چيز كمتر از بسياري از كشورهاي توسعه‌‏يافته كنوني ندارد اما در اثر سياست‌‏هاي گذشته و به‌‏خصوص وضعيت پا در هواي كنوني يعني معلق بودن وضعيت كشور، اوضاع به‌‏گونه‌‏اي شده است كه اين حق را از ما سلب كرده است البته مسوولان هم اين را كه اگر 50 سال ديگر هم توسعه كشور به تاخير بيفتد اما چرخ غني‌‏سازي اورانيوم بچرخد به سود است، را كتمان نمي‌‏كنند آن هم در جهاني كه هر ثانيه‌‏اش ممكن است ما را فرسنگ‌‏ها از قافله تمدن به عقب بيندازد. بايد دقت داشت كه توسعه فقط بهبود استانداردهاي زندگي نيست، فقط بالا رفتن سطح درآمد ملي نيست، فقط ايجاد شغل و بهبود تكنولوژي و بهره‌‏وري و گرفتن سهم از بازار جهاني نيست. توسعه، تعالي و تكامل هم هست، اگر ما در جا بزنيم، نيز به عقب رفته‌‏ايم كه در اصطلاح به اين «لاغر شدن» مي‌‏گويند.

ج) يكي از خطرات «صلح مسلح» آن است كه هر لحظه امكان دارد كه يكي از طرفين خطايي را مرتكب گردد و اين خطا مانند بازي دومينو خطاي ديگري را به دنبال بياورد. وقتي دو نيرو در مقابل يكديگر به طور مسلحانه صف‌‏آرايي كرده‌‏اند، حتي شليك يك گلوله اشتباهي ممكن است به مغلوبه شدن جنگ منتهي شود. مثلا در مانورهايي كه ما با آمريكايي‌‏ها در خليج فارس انجام مي‌‏دهيم هر لحظه امكان دارد كه خطايي صورت گيرد و آن گاه تبعات آن مشخص نخواهد بود. نكته مهم آن است كه در منطقه اين آمريكا نيست كه ضربه اصلي را تحمل مي‌‏كند چون خاك اصلي آمريكا فرسنگ‌‏ها دورتر از منطقه ماست. ضربه اساسي متوجه زيربناهاي اقتصادي ما خواهد بود كه ما را به عصر پيش از صنعتي برمي‌‏گرداند البته آمريكايي‌‏ها دقت دارند كه با عمليات ايضايي خود آرام آرام از ما حساسيت‌‏زدايي كنند و به اصطلاح با شيوه نمدمال كردن به علاوه ديپلماسي فعال مقاصد خود را پيش ببرند. به هر حال سياست رسمي ما همين حالت «نه جنگ، نه صلح» است و اين حالت دو بحران ايجاد مي‌‏نمايد؛ هر چه به سمت جنگ برويم، بحران بقاي حاكميت را در پيش داريم و هر چه به سمت صلح برويم، از آنجا كه تعليق را مقوله‌‏اي حيثيتي كرده‌‏ايم، دچار بحران مشروعيت مي‌‏شويم البته مي‌‏توان به اين تناقض با دو نگاه قدمايي و مدرن نگريست. نگاه قدمايي مي‌‏گويد كه «الموت اولي من ركوب العاري و العار و اولي من دخول ناري» يعني مساله بقا چندان در مقابل آبرويزي و عدم مشروعيت مهم نيست و از آن سو عدم مشروعيت در مقابل فرو رفتن در جهنم مصايب بعدي اهميت چنداني ندارد لذا با تقدم مشروعيت بر بقا ترجيح مي‌‏دهد كه وارد جنگ مقطعي و حتي تمام‌‏عيار شود چرا كه اگر مشروعيت را از دست بدهد، ممكن است دچار نائره مصيبت‌‏هاي بزرگ شود. شايد راهي كه صدام برگزيد را بتوان در اين چارچوب تحليل كرد.

نگاه دوم يعني نگاه مدرن معتقد است كه بقا و حفظ نظام اوجب واجبات است. در اين جا نظام به مجموعه‌‏اي از عناصر سرزمين، مردم، حاكميت و حكومت اطلاق مي‌‏شود لذا مي‌‏توان حتي با مايه‌‏گذاري از آبرو نيز نظام را حفظ كرده و به سمت صلح پيش رفت و سپس به بازسازي مشروعيت از كف‌‏رفته پرداخت. شايد راهي كه قذافي انتخاب كرد، در اين مقوله بگنجد. او اكنون تلاش دارد كه با حركات نمايشي مختلف به بازسازي خود بپردازد و حتي مجسمه صدام را در پايتخت كشورش به عنوان قهرمان ملي اعراب برپا كند؛ صدامي كه به كلي مشي قذافي را قبول نداشت و برخلاف آن عمل كرد.

اما به هر حال بايد دانست كه تاكنون ظاهرا كه مسوولان ما نگاه اول را پذيرفته‌‏اند، آنها بايد بدانند كه هر جنگي بالاخره روزي به پايان خواهد رسيد بنابراين ضروري است كه قبل از آغاز هر واقعه خطرناكي مانند جنگ، به اين بينديشند كه چگونه آن را خاتمه خواهند داد. آيا اساسا خاتمه آن در دست آنان خواهند بود يا نه؟ آنان كه از هم‌‏اكنون مانور جنگ‌‏هاي نامتقارن را انجام مي‌‏دهند در پس ذهن خود پذيرفته‌‏اند كه در صورت بروز جنگ طرف مقابل با قدرت به مراتب عظيم‌‏تر از قدرت نظامي ما وارد صحنه خواهد شد. اين عدم تقارن فقط در عرصه نظامي نيست و در عرصه‌‏هاي اطلاعاتي و ديپلماسي نيز وجود دارد و بهتر است كه ما خلاء عدم تقارن در عرصه‌‏هاي نرم‌‏افزاري را كه ساده‌‏تر است، حل كنيم تا به سخت‌‏افزارجنگي هم دست بياييم. متاسفانه در شرايط جنگ ميليتارها دست بالا را در كشورداري خواهند گرفت و امكان تنفس براي بخش‌‏هاي نرم‌‏افزاري را سلب خواهند كرد چه رسد به امكان بروز و تجلي افكار عمومي از طريق نهادهاي مدني، آزادي بيان، رسانه‌‏هاي آزاد و احزاب سياسي.

د) چه بايد كرد؟
همانطور كه در مقدمه گفته شد در شرايط فعلي مبرم‌‏ترين وظيفه ما كاستن از حدت مساله است يعني لااقل اگر بتوانيم خود را از «صلح مسلح» به حالت «تخاصم» بكشانيم يا بهتر از آن به جنگ سرد پايين بياييم، بهترين حالت را محقق ساخته‌‏ايم. راهكارهايي كه پيشنهاد شدند مانند راهكار البرادعي كه تعليق در برابر تعليق است يا راهكاريشنهاد سوئيس يا راهكار پيشنهادي روسيه و غني‌‏سازي در يك كشور ثالث يا هر راهكار ديگري كه ممكن است موثر باشد، بايد توسط گروه مذاكره‌‏كننده به شدت تعقيب شود. اخيرا شنيده‌‏ام آمريكايي‌‏ها به دنبال راهكار تشكيل سايت‌‏هاي منطقه‌‏اي غني‌‏سازي بوده‌‏اند. شايد اگر ما با همسايگان عرب خود در حوزه خليج فارس مذاكره كنيم، بتوانيم عمليات غني‌‏سازي اورانيوم را به صورت كنسرسيوم تحت نظر آژانس بين‌‏المللي انرژي اتمي در يكي از جزاير ايراني خليج فارس مانند لاوان يا سيري انجام دهيم و فرآورده‌‏هاي آن را به نسبت سهامي كه هر كشور دارد، به آن تحويل دهيم يا به كشورهاي ثالث بفروشيم، اين به معني آن است كه از منطقه ما جز نفت و گاز انرژي هسته‌‏اي هم صادر شود.