شهرام رفيع زاده

انتشار مجموعه اشعار پيشتر چاپ شده احمد شاملو،بار ديگر با مشکل عدم صدور مجوز پيش چاپ از سوي وزارت ارشاد مواجه شد. اين در حالي است که در ماه هاي اخير مجوز همه کتاب ها براي تجديد چاپ مورد بازبيني قرار گرفته و مجوز بسياري از کتاب هاي پيشتر چاپ شده لغو شده است.

فهرست بلند سانسور

لغو مجوز انتشار کتاب هاي پيشتر چاپ شده،مشروط کردن صدور مجوز انتشار صدها عنوان کتاب به حذف بخش هايي از آنهاو عدم صدور مجوز براي کتاب هايي که از ماه ها پيش در انتظار دريافت مجوز انتشار در ارشاد انبار شده اند، همچنان ادامه دارد.

تازه ترين اخبار نشر حاکي از آن است که انتشارمجموعه اشعار احمد شاملو با مشكلا‌ت جدي مواجه شده است. بر اساس اين خبر ها، مجوز انتشار اين كتاب كه مدت‌ها پيش قرار بود از سوي وزارت ارشاد صادر شود، با گذشت بيش از يك سال هنوز سرنوشت مشخصي پيدا نكرده است. به اعتقاد گردانندگان انتشارات نگاه که انتشار مجموع اشعار شاملو را بر عهده دارد، در صورت پذيرفتن اين اصلا‌حيه‌ها عملا چاپ اين کتاب غيرممكن خواهد بود.

در ماه هاي گذشته همچنين اداره کتاب وزارت ارشاد از صدور مجوز انتشار براي کليه آثار صادق هدايت، برخي از آثار غلامحسين ساعدي،هوشنگ گلشيري، فروغ فرخ زاد،صادق چوبک و... خودداري کرده است. تعداد پرشماري از پديد آورندگان کتاب در ايران نيز به طور رسمي اعلام کرده اند مجوز برخي از کتاب هاي پيشتر چاپ شده شان لغو شده و در بسياري موارد اداره کتاب از صدور مجوز آثار تازه براي آنها خودداري کرده است. علي اشرف درويشيان، سيد علي صالحي، جواد مجابي، احسان نراقي، محمود دولت‌‏آبادي، عمادالدين باقي، امير حسن چهلتن، ابراهيم يزدي، صادق چوبك، ليلي گلستان، فريبرز رييس دانا، ابراهيم گلستان، گلي امامي، جمال ميرصادقي، مهدي غبرايي، اصغرالهي، خسرو حمزوي، مصطفي مستور، فرشته ساري، محمد رضا پور جعفري، محمد رحيم اخوت، شيوا ارسطويي، منيرو رواني پور، ميترا الياتي، خسرو معتضد و فرزانه کرم پور از جمله نويسندگاني هستند که خبر عدم صدور مجوز و يا لغو مجوز انتشار کتاب هاي شان در چند ماه اخير منتشر شده است. بر اين فهرست مي توان ده ها نويسنده و شاعر جوانتر را نيز افزود که کتاب هاي آنها غير قابل چاپ اعلام شده، و در برخي موارد نيز اداره کتاب به ناشران آنها اعلام کرده تنها به شرط حذف و يا تغيير بخش هايي از کتاب اجازه انتشار آن را صادر خواهد کرد.

اين سخت گيري ها به آثار کلاسيک ادبيات فارسي و برخي از آثار شناخته شده دوران مشروطه نيز رسيده است.
مجوزانتشار نهايي هر کتابي که در مرحله اول مجوز قبل از انتشار دريافت کند نيز تنها در صورتي صادر مي شود که طرح روي جلد کتاب ها و تصاوير داخلي آنها به تاييد مجدد وزارت ارشاد برسد. علاوه بر اين فعالان حوزه کتاب کودک نيز خبر داده اند که سانسور در اين حوزه تشديد شده و بسياري از تصوير گري هاي کتاب کودک و اشعار و داستان ها به خاطر وجود مواردي از قبيل بي حجابي شخصيت هاي کارتوني و يا "نامناسب بودن اندام شخصيت هاي داستاني" به تيغ سانسور گرفتار شده و صدور مجوز آنها به انجام تغييرات مورد نظر اداره سانسور مشروط شده است.

اعتراض هاي داخلي و جهاني

با آنکه نهادهاي صنفي نويسندگان و ناشران و از جمله کانون نويسندگان ايران و اتحاديه ناشران در کنار ده ها نويسنده اعتراض رسمي خود را به تشديد سانسور کتاب ابراز داشته اند، اما وزارت ارشاد نه تنها نسبت به اين اعتراضات بي توجه بوده بلکه وزير ارشاد به طور رسمي اعلام کرده: "نمي گذاريم به اسم هنر ارزشهاي ديني را استحاله کنند". صفار هرندي همچنين هشدار داده که:"هر فعاليتي در حوزه فرهنگ و هنر که با ارزشهاي انقلاب و نظام تعارضي داشته باشد متوقف مي کنيم حتي اگر داراي مجوز باشد، مجوز آن را باطل مي کنيم".
با اين حال اعتراض به سانسور کتاب در هفته گذشته نيز تداوم داشت. کانون مدافعان حقوق بشر در اين هفته و در قسمتي از گزارش فصلي خود از نقض حقوق بشر در کشور با اشاره به وضعيت نشر کتاب و مطبوعات و اينکه"سانسور کتاب و مطبوعات از مدت‌‏ها قبل در ايران سابقه داشته است"اعلام کرد: "بر اساس آيين‌‏نامه‌‏اي که برخلاف قانون اساسي و قوانين مربوطه تصويب شده است، هر کتابي قبل از چاپ احتياج به اخذ مجوز دارد و در اين ارتباط به تعدادي از کتب اجازه چاپ داده نشده است؛ اما اگر براي کتابي مجوز چاپ صادر مي‌‏شد، آن مجوز براي چاپ‌‏هاي بعدي همان کتاب هم معتبر بود. با شروع فعاليت دولت جديد به رياست‌‏جمهوري احمدي‌‏نژاد دامنه سانسور گسترده‌‏تر شده است زيرا مجوزهاي صادره قبلي باطل شده به طوري که تعدادي از کتاب‌‏هايي که قبلا اجازه چاپ داشته‌‏اند،براي چاپ‌‏هاي بعدي مجوز دريافت نکرده‌‏اند".
دست اندرکاران"جايزه ادبي منتقدان مطبوعات" نيز در روز هاي اخير و در بيانيه هيات داوران براي معرفي آثار برگزيده سال گذشته در حوزه ادبيات داستاني تاکيد کرده اند که:"سال گذشته، سال خوبي براي ادبيات داستاني نبود". در اين بيانيه تاکيد شده که"کتاب‌هاي زيادي در اداره‌ کتاب ارشاد به دليل مميزي ماند،يا آنچه عبور کرد، زخمي از سانسور بر پيکر خويش داشت". با اين حال در "بيانيه هيات داوران جايزه ادبي منتقدان مطبوعات" تاکيد شده که: "به گمان ما،فرهنگ و ادبيات فربه‌تر از آن است که با اين فشارها بي‌رمق شود".
سانسور گسترده کتاب ،که به طورغير قانوني و سليقه اي و بر اساس يکي از مصوبه هاي سال 1367 شوراي عالي انقلاب فرهنگي اعمال مي شود،در هفته هاي اخير سبب شده تا برخي از نهادهاي بين المللي نيز اعتراض خود را به مقامات جمهوري اسلامي منتقل کنند. سازمان بين‌المللي ماده 19 كنوانسيون حقوق بشر،سازمان IPA و انجمن جهاني پن در روزهاي گذشته با ارسال نامه مشترکي به مقامات جمهور اسلامي به صراحت خواسته اند تابه وضعيتي كه از سوي وزارت ارشاد در حوزه نشر به وجود آمده پايان دهند.اين سه نهاد بين‌المللي همچنين نگراني عميق خود در مورد دستورالعمل‌هاي مربوط به نشر، كه از سوي وزارت ارشاد صادر و مانع انتشار كتاب‌هاي جديد توسط ناشران و نويسندگان مي شود، به اطلاع مقامات دولتي رسانده اند.
افسردگي و خود سانسوري
تشديد سانسور علاوه بر روند انتشار آثار و کتاب ها به ويژه در بخش ادبيات خلاقه، زندگي گروه بزرگي از نويسندگان مستقل و حرفه اي کشور را با دشواري مواجه کرده است. بسياري از نويسندگان و مترجمان در گفت و گوهاي منتشر شده توسط رسانه هاي رسمي اعلام کرده اند تا تغيير شرايط صدور مجوز کتاب از انتشار آثار جديد و يا تجديد چاپ آثار پيشين خودداري خواهند کرد.
محمدرحيم اخوت،نويسنده اي که آثارش در سال هاي اخير با اقبال مخاطبان مواجه شده و جوايزي را نيز به خود اختصاص داده، چندي پيش اعلام کرد: "به‌خاطر وارد شدن اصلاحيه‌هايي بر دو كتابش، از چاپ آن‌ها منصرف شده است". اين در حالي است که ويرايش نخست همين کتاب ها پيشتر چند بار در ايران به چاپ رسيده بود.
ميترا الياتي، داستان نويس نيز از جمله کساني است که اعلام کرده: "تا هنگامي که ضوابط مميزي مشخص نشده، رغبتي ندارد کتاب جديدش رامنتشر کند". فرزانه کرم پور که چندي پيش"مجموعه‌ داستان "حوا در خيابان" او با حذف چهار داستان منتشر شد، يکي ديگر از نويسندگاني است که گفته: "اگر قرار است كتاب‌ها اين‌طور منتشر شوند، ترجيح مي‌دهم فعلا آثارم را براي انتشار ارايه ندهم". مهدي غبرايي، منيرالدين بيروتي، محمد خليلي، مصطفي مستور و برخي ديگر از نويسندگان نيز در شمار کساني هستند که در اعتراض به تشديد سانسور کتاب از انتشار آثارشان صرف نظر کرده اند.

برخي از نويسندگان و مترجمان حتي از تغيير شغل و کار خود خبر داده اند. عباس مخبر يکي از مترجمان سرشناس کشور که تاکنون ده ها عنوان کتاب در نقد ادبي و انديشه و تاريخ از او منتشر شده نيز تاکيد کرده كه: "با وضعيت دادن مجوز آثار، ديگر ترجيح مي‌دهد كتابي ترجمه نكند و بيش‌تر به كارهاي ديگر بپردازد".
عبدالعلي عظيمي دبير جايزه هوشنگ گلشيري،هنگام اعلام اسامي برندگان امسال اين جايزه در توصيف موقعيت نويسندگان ايراني گفت: "در حين تماس با ده ها نويسنده براي دعوت ايشان به داوري اين جايزه متوجه شديم كه افسردگي، دلمردگي و بلاتكليفي دامنگير همه شده و كمتر كسي دل و دماغ كاركردن دارد".
علاوه بر اين با افزايش فشارها بر نويسندگان و ترويج رسمي خودسانسوري از سوي وزارت ارشاد، برخي از پديد آورندگان کتاب به خودسانسوري روي آورده اند. برخي نيز پذيرفته اند تا با پذيرش شروط اداره سانسور کتاب آثار خود را از انبار بزرگ کتاب هاي مشروطي به کتاب فروشي ها برسانند.
کتاب و استحاله
سانسور گسترده کتاب، زندگي چند هزار نويسنده،شاعر،مترجم و محقق و چندين هزار نفر از ناشران و شاغلان در اين حوزه را با رکود مواجه کرده است. اخبار زيادي از ورشکستگي اصنافي چون کتاب فروشان، چاپخانه داران و صحافان و بيکاري هزاران کارگر و کارمند اين بخش ها در ماه هاي اخير منتشر شده است.
با اين حال وزير ارشاد هم چنان هنرمندان و نويسندگان را در شمار"استحاله کنندگان نظام"مي داند. او تاکيد کرده که: "هر فعاليتي در حوزه فرهنگ و هنر که با ارزشهاي انقلاب و نظام تعارضي داشته باشد را متوقف مي کنيم. حتي اگر داراي مجوز باشد، مجوز آن را باطل مي کنيم".او هم چنين از "همکارانش" خواسته است" با تمام قوا مراقب توليدات حوزه هاي مختلف باشند، چرا که وظيفه دارند جلوي آن چيزي که دل خانواده هاي شهدا و اهل ايمان و متعهد جامعه را به درد مي آورد بگيرند، حتي:" اگر مجبور باشيم خسارت عملکرد بد پيشينيان را بپردازيم اين کار را بايد انجام دهيم".
به گفته وزير ارشاد دليل اصلي"تشديد مميزي" و سانسور در حوزه کتاب آن است که اين وزارتخانه "سياستگزاري حوزه کتاب در حال حاضر را بر مبناي تبديل جمهوري اسلامي به عنوان قدرت منطقه اي بيست سال آينده" تنظيم کرده است.
هفته گذشته امير حسين فردي، مدير مسئول کيهان بچه ها در پي انتصاب ببه "رياست اداره مميزي کتاب"، که نام رسمي اداره سانسور کتاب است، در نخستين روز اعلام خبر انتصابش اعلام کرد: "براي ايجاد تعادل در اداره کتاب و تسريع در روند صدور مجوز ها" اين سمت را پذيرفته است. امير حسين فردي که سال ها مدير مسئولي کيهان بچه ها را بر عهده داشته در عين حال تاکيد کرده که مبناي کار اين اداره همچنان مصوبه سال 67 شوراي عالي انقلاب فرهنگي خواهد بود؛ مصوبه اي که همه کتاب هاي لغو مجوز شده در ماه هاي اخير بر اساس آن منتشر شده بودند ؛اما بعدها در گزارش تفحص از وزارت ارشاد خاتمي از آنها به عنوان کتاب هاي ضد ارزشي نامبرده شد.
ابوالقاسم علمي، يکي از ناشران پر سابقه چندي پيش در مصاحبه اي و در تشريح رابطه کتاب و وزارت ارشاد در ماه هاي اخير، گفت: "کتاب‌ها چه چاپ اول چه تجديد چاپي وقتي به ارشاد ميروند ديگر خبري از آن‌ها نمي‌شود. سياست‌هاي ارشاد براي صدور مجوز مشخص نيست و کسي هم در جواب اين تعلل پاسخ گو نيست".